National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

22/05/2019

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Hoffwn hysbysu'r Cynulliad, yn unol â Rheol Sefydlog 26.75, fod y Bil Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus (Cymru) wedi cael Cydsyniad Brehinol heddiw, a hwnnw, wrth gwrs, y Bil cyntaf i'w gyflwyno gan un o bwyllgorau'r Cynulliad yma sydd wedi derbyn Cydsyniad Brenhinol. 

I wish to inform the Assembly that, in accordance with Standing Order 26.75, the Public Services Ombudsman (Wales) Bill was given Royal Assent today, and that, of course, is the first Bill to be brought forward by a committee of this Assembly to have received Royal Assent.

1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd
1. Questions to the Minister for Finance and Trefnydd

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni wedyn yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Cyllid, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Michelle Brown. 

The first item on our agenda is questions to the Minister for Finance, and the first question is from Michelle Brown.

Ardrethi Busnes
Business Rates

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gydag awdurdodau lleol ynghylch sut y gellir defnyddio'r broses o gasglu ardrethi busnes a'r broses o ddyfarnu rhyddhad ardrethi busnes yn ôl disgresiwn er mwyn gwella'r stryd fawr yng Nghymru? OAQ53915

1. What discussions has the Minister had with local authorities regarding how the collection of business rates and the discretionary awarding of business rate relief can be used to improve Welsh high streets? OAQ53915

We have worked closely with local authorities to improve the administration of non-domestic rates and rate relief and will continue to do so. The Minister for local government and I discussed this with local government leaders at the finance sub-group meeting this morning. 

Rydym wedi gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol i wella’r gwaith o weinyddu ardrethi annomestig a rhyddhad ardrethi a byddwn yn parhau i wneud hynny. Trafododd y Gweinidog llywodraeth leol a minnau hyn gydag arweinwyr llywodraeth leol yn yr is-grŵp cyllid y bore yma.

Thank you for your response, Minister. There are some imaginative ways that rate relief is being used to make town centres better places to be. For example, in Flintshire, they've offered a rate reduction to businesses that give public access to their toilets. Another way that rate relief and the business rate system could be used is to incentivise the growth of job-creating businesses over those that don't, for instance by giving start-up businesses a rates-free period, or offering a discount to businesses in return for job creation. Do you agree with me that the business rates system should be reformed to strategically target the system to actively encourage new business investment and job creation? 

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Defnyddir rhyddhad ardrethi mewn ffyrdd dychmygus iawn i wneud canol trefi yn lleoedd gwell i fod. Er enghraifft, yn Sir y Fflint, maent wedi cynnig gostyngiad mewn ardrethi i fusnesau sy'n caniatáu mynediad cyhoeddus i'w toiledau. Ffordd arall y gellid defnyddio rhyddhad ardrethi a'r system ardrethi busnes yw i gymell twf busnesau sy’n creu swyddi dros y rheini nad ydynt yn gwneud hynny, er enghraifft, drwy roi cyfnod heb ardrethi i fusnesau newydd, neu drwy gynnig disgownt i fusnesau os ydynt yn creu swyddi. A ydych yn cytuno â mi y dylid diwygio'r system ardrethi busnes i dargedu'r system yn strategol er mwyn hybu buddsoddiad busnes a chreu swyddi newydd?

Thank you for raising the important issue of non-domestic rates this afternoon. In total, over £210 million of relief is being provided in 2019-20 to support businesses across Wales with their bills, and these reliefs are available to all eligible ratepayers, including those on the high street who meet the criteria. But, as you say, we have introduced an extra £23.6 million of support to enhance our high-street rate relief scheme, and that's been extended now for a further year into 2019-20. But I think one of the most important things that we have introduced is that additional £2.4 million to local authorities to offer that discretionary rate relief to businesses and other ratepayers. But I do think it's important that it does remain discretionary in the wider sense because local authorities are best placed to understand where the local pressures are and where the local opportunities to make a difference are. You've given an example already about the way in which Flintshire is using its rates to try and open up access to public toilets within the town centre. So, the whole point of it being discretionary is for local authorities to be agile and respond to local need. 

Diolch am godi mater pwysig ardrethi annomestig y prynhawn yma. At ei gilydd, mae £210 miliwn o ryddhad yn cael ei ddarparu yn 2019-20 i gefnogi busnesau ledled Cymru gyda'u biliau, ac mae'r rhyddhad hwn ar gael i'r holl dalwyr ardrethi sy’n gymwys, gan gynnwys y rheini ar y stryd fawr sy'n bodloni'r meini prawf. Ond fel y dywedwch, rydym wedi darparu £23.6 miliwn yn ychwanegol o gymorth i wella ein cynllun rhyddhad ardrethi’r stryd fawr, ac mae hwnnw wedi'i ymestyn yn awr am flwyddyn arall hyd at 2019-20. Ond credaf mai un o'r pethau pwysicaf rydym wedi’u cyflwyno yw'r £2.4 miliwn ychwanegol i awdurdodau lleol fel y gallant gynnig rhyddhad ardrethi yn ôl disgresiwn i fusnesau a phobl eraill sy'n talu ardrethi. Ond credaf ei bod yn bwysig fod hynny’n parhau i fod ar sail disgresiwn yn yr ystyr ehangach gan mai awdurdodau lleol sydd yn y sefyllfa orau i ddeall ble mae'r pwysau lleol a ble mae'r cyfleoedd lleol i wneud gwahaniaeth. Rydych wedi rhoi enghraifft eisoes am y ffordd y mae Sir y Fflint yn defnyddio eu hardrethi i geisio darparu mwy o fynediad i doiledau cyhoeddus yng nghanol y dref. Felly, holl bwynt ei wneud ar sail disgresiwn yw er mwyn i awdurdodau lleol allu bod yn hyblyg ac ymateb i anghenion lleol.

Minister, there's a difference between looking at something as a discretionary rate relief and something that, actually, should be hidden from public view. Within my own region, there seems to be some confusion about how this is awarded, with, I understand, two of the councils in my region proactively seeking out businesses that could benefit from this, advising them and then administering the mitigating monies quite straightforwardly. And, yet, another of them don't seem to be telling very many people about it—there's definitely a culture of businesses having to proactively themselves seek out whether this thing is available to them or not, and, as a result, in one particular council, only a third of those eligible for this relief are getting it. 

So, I wonder if you have any idea why Bridgend doesn't seem to be following what I hear is good practice in Swansea, Neath Port Talbot, the Vale of Glamorgan and Cardiff, to ensure that people in Bridgend get the benefits in the way you intended them to get. And if you don't have any idea why they're doing that, can you explain why not? Perhaps you could be discussing that in the sub-group meetings you're having. 

Weinidog, mae gwahaniaeth rhwng edrych ar rywbeth fel rhyddhad ardrethi yn ôl disgresiwn, a rhywbeth y dylid ei guddio rhag y cyhoedd mewn gwirionedd. Yn fy rhanbarth i, ymddengys bod rhywfaint o ddryswch ynghylch sut y caiff hyn ei ddyfarnu, gyda dau o'r cynghorau yn fy rhanbarth, yn ôl yr hyn a ddeallaf, yn mynd ati'n rhagweithiol i chwilio am fusnesau a allai elwa o hyn, gan eu cynghori ac yna gweinyddu'r arian lliniaru mewn ffordd eithaf syml. Serch hynny, ymddengys nad yw un arall yn dweud wrth lawer iawn o bobl am hyn—yn bendant, ceir diwylliant lle mae busnesau’n gorfod mynd ati'n rhagweithiol i ganfod a yw hyn ar gael iddynt ai peidio, ac o ganlyniad, mewn un cyngor penodol, traean yn unig o'r rhai sy'n gymwys i gael y rhyddhad hwn sy'n ei gael.

Felly, tybed a oes gennych unrhyw syniad pam nad yw Pen-y-bont ar Ogwr, yn ôl pob golwg, yn dilyn yr hyn a glywaf sy’n arfer da yn Abertawe, Castell-nedd Port Talbot, Bro Morgannwg a Chaerdydd, i sicrhau bod pobl ym Mhen-y-bont ar Ogwr yn cael y manteision yn y ffordd roeddech yn bwriadu iddynt eu cael. Ac os nad oes gennych unrhyw syniad pam eu bod yn gwneud hynny, a allwch egluro pam? Efallai y gallech fod yn trafod hynny yng nghyfarfodydd yr is-grŵp rydych yn eu cael.

So, as I say, we had a meeting of the finance sub-group this morning, where I was able to thank local authorities for the work that they have done in terms of introducing the new schemes. As you say, you've given some examples where you believe that good work is happening. Swansea is one of those. I'll certainly take up the issue with the leader of Bridgend council to understand what the situation is there and to see if it does reflect the perception that there is not the promotion of the discretionary rate. 

Felly, fel y dywedaf, cyfarfu'r is-grŵp cyllid y bore yma, lle cefais gyfle i ddiolch i awdurdodau lleol am y gwaith y maent wedi'i wneud ar gyflwyno'r cynlluniau newydd. Fel y dywedwch, rydych wedi rhoi rhai enghreifftiau o ble y credwch fod gwaith da’n digwydd, ac mae Abertawe yn un o'r rheini. Yn sicr, byddaf yn codi'r mater gydag arweinydd cyngor Pen-y-bont ar Ogwr i ddeall beth yw'r sefyllfa yno, ac i weld a yw'n adlewyrchu'r canfyddiad nad yw'r rhyddhad ardrethi yn ôl disgresiwn yn cael ei hyrwyddo.

Minister, with declining footfall to our Welsh shopping destinations continuing to cause a major headache for retailers, and with shop vacancy levels among the highest in the UK, we do need urgent action. I see you follow the Scottish Government on quite a bit of stuff, and campaigners in my area have approached me with the example of the Scottish Government, which has introduced a below-inflation increase in business rates. Does the Welsh Government acknowledge the tough times the retail industry is facing and what support will you be providing?

Weinidog, gyda’r gostyngiad yn nifer yr ymwelwyr â'n cyrchfannau siopa yng Nghymru yn parhau i achosi cur pen i fanwerthwyr, a chyda lefelau siopau gwag ymhlith yr uchaf yn y DU, mae arnom angen gweithredu ar frys. Gallaf weld eich bod yn dilyn Llywodraeth yr Alban ar nifer o bethau, ac mae ymgyrchwyr yn fy ardal wedi cysylltu â mi gydag enghraifft Llywodraeth yr Alban, sydd wedi cyflwyno cynnydd is na chwyddiant mewn ardrethi busnes. A yw Llywodraeth Cymru yn cydnabod bod y diwydiant manwerthu yn wynebu cyfnod anodd a pha gymorth y byddwch yn ei ddarparu?

13:35

Welsh Government will always take decisions in terms of what’s best for people in Wales and for businesses in Wales, but we have a generous approach to rates relief in Wales. Our average rateable value is different to that in England and it will be different to that in Scotland. So, it’s important that we take the decisions in terms of rate relief that are right for Wales and that do reflect our Welsh context.

Our enhanced scheme this year goes significantly further than in previous years. We provide support to over 15,000 retail businesses across the country. It’s fully funded by the Welsh Government and provides support of up to £2,500 towards non-domestic rate bills for retail properties with a rateable value of up to £50,000. The scheme reduces rates bills to zero for retail properties with a retail value of up to £9,100. So, it certainly is a generous offer, but we have to remember that non-domestic rates, alongside council tax, play a really important part in allowing our local authorities to continue providing the kind of services on which we all rely.

Bydd Llywodraeth Cymru bob amser yn gwneud penderfyniadau ar sail yr hyn sydd orau i bobl yng Nghymru ac i fusnesau yng Nghymru, ond mae gennym ymagwedd hael tuag at ryddhad ardrethi yng Nghymru. Mae ein gwerth ardrethol cyfartalog yn wahanol i'r un yn Lloegr a bydd yn wahanol i’r un yn yr Alban. Felly, mae'n bwysig ein bod yn gwneud y penderfyniadau ar sail y rhyddhad ardrethi sy'n iawn i Gymru ac sy'n adlewyrchu ein cyd-destun Cymreig.

Mae ein cynllun gwell eleni yn mynd yn llawer pellach nag yn y blynyddoedd blaenorol. Rydym yn darparu cefnogaeth i dros 15,000 o fusnesau manwerthu ledled y wlad. Caiff ei ariannu'n llawn gan Lywodraeth Cymru ac mae'n darparu cymorth o hyd at £2,500 tuag at filiau ardrethi annomestig ar gyfer eiddo manwerthu â gwerth ardrethol o hyd at £50,000. Mae'r cynllun yn lleihau biliau ardrethi i ddim ar gyfer eiddo manwerthu â gwerth manwerthol o hyd at £9,100. Felly, mae'n sicr yn gynnig hael, ond mae'n rhaid i ni gofio bod ardrethi annomestig, ynghyd â'r dreth gyngor, yn chwarae rhan bwysig iawn wrth ganiatáu i'n hawdurdodau lleol barhau i ddarparu'r math o wasanaethau y mae pob un ohonom yn dibynnu arnynt.

Minister, the Welsh Labour Government has been proactive on the issue of high-street rate relief and it’s clear that a busy and productive high street is of fundamental importance to my constituency, including the towns of Blackwood, Risca, Newbridge, Crosskeys and many others across Islwyn.

Indeed, the First Minister, whilst Cabinet Secretary for finance, in December last year issued a statement announcing that the Welsh Government was extending the high-street rate relief scheme for a further year and extending the relief available through the scheme to businesses, with a further £2.4 million to be allocated to local authorities to provide additional discretionary rate relief for local businesses and other ratepayers. So, isn’t this yet further evidence that the Welsh Labour Government is on the side of local businesses?

Weinidog, mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi bod yn rhagweithiol ar fater rhyddhad ardrethi’r stryd fawr ac mae'n amlwg fod stryd fawr brysur a chynhyrchiol yn hanfodol bwysig i fy etholaeth, gan gynnwys trefi Coed-duon, Rhisga, Trecelyn, Crosskeys a llawer o rai eraill ledled Islwyn.

Yn wir, pan oedd yn Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid ym mis Rhagfyr y llynedd, cyhoeddodd y Prif Weinidog ddatganiad i gyhoeddi bod Llywodraeth Cymru yn ymestyn cynllun rhyddhad ardrethi'r stryd fawr am flwyddyn arall ac yn ymestyn y rhyddhad sydd ar gael drwy'r cynllun i fusnesau, gyda £2.4 miliwn yn ychwanegol i'w ddyrannu i awdurdodau lleol i ddarparu rhagor o ryddhad ardrethi yn ôl disgresiwn i fusnesau lleol a phobl eraill sy'n talu ardrethi. Felly, onid yw hyn yn dystiolaeth bellach fod Llywodraeth Lafur Cymru ar ochr busnesau lleol?

It absolutely is, and I thank Rhianon Passmore for that contribution. Of course, our work on non-domestic rates is just part of a package of ways in which we support our regeneration of town centres and support our high streets in Wales.

Of course, we have our targeted regeneration investment programme, in which we’re investing capital funding of up to £100 million over a three-year period. That goes alongside the work that we’re doing in terms of promoting business improvement districts. So, in October, in my previous portfolio, I announced a further £262,000 funding for the development of an additional 10 business improvement districts, to add to the 13 that are already making a difference in town centres across Wales.

Yn bendant, a diolch i Rhianon Passmore am ei chyfraniad. Wrth gwrs, mae ein gwaith ar ardrethi annomestig yn rhan o’r pecyn o ffyrdd rydym yn cefnogi ein gwaith o adfywio canol trefi a chefnogi’r stryd fawr yng Nghymru.

Wrth gwrs, mae gennym ein rhaglen targedu buddsoddiad mewn adfywio, ac rydym yn buddsoddi hyd at £100 miliwn o gyllid cyfalaf ynddi dros gyfnod o dair blynedd. Mae hynny'n cyd-fynd â'r gwaith a wnawn ar hyrwyddo ardaloedd gwella busnes. Felly, ym mis Hydref, yn fy mhortffolio blaenorol, cyhoeddais gyllid pellach o £262,000 er mwyn datblygu 10 ardal gwella busnes arall i ychwanegu at y 13 sydd eisoes yn gwneud gwahaniaeth mewn canol trefi ledled Cymru.

Perchnogion Ail Gartrefi
Second Home Owners

2. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael am yr opsiynau sydd ar gael i ddatrys y broblem fod perchnogion ail gartrefi yn osgoi talu trethi? OAQ53910

2. What discussions has the Minister had regarding the options available to solve the problem of second home owners avoiding paying tax? OAQ53910

As outlined in our tax policy work plan, officials are working with local authority colleagues to review the use of their discretionary powers to apply council tax premiums and ensure the legislation is operating as intended.

Fel yr amlinellwyd yn ein cynllun gwaith polisi trethi, mae swyddogion yn gweithio gyda chydweithwyr awdurdodau lleol i adolygu'r defnydd o'u pwerau disgresiwn i weithredu premiymau’r dreth cyngor a sicrhau bod y ddeddfwriaeth yn gweithredu fel y bwriadwyd.

Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod naw o gynghorau Cymru wedi awgrymu datrysiad syml i'r broblem gynyddol o ail gartrefi yn cael eu heithrio rhag talu unrhyw fath o drethi o gwbl i'r pwrs cyhoeddus. Maen nhw'n dadlau fod gan Lywodraeth Cymru'r grym i addasu adran 66 Deddf Cyllid Llywodraeth Leol 1988 drwy ddeddfwriaeth eilradd. Yn sylfaenol, mae angen cael gwared ar faen prawf presennol, sy'n cael ei nodi yn adran 66, sy'n ymwneud ag unedau hunanddarpar, gan ei ddisodli efo egwyddor fod pob eiddo sydd wedi ei ddefnyddio fel eiddo domestig yn aros yn eiddo domestig waeth beth ydy ei ddefnydd. Ydych chi'n cytuno bod angen addasu'r Ddeddf yma, ac a fydd eich Llywodraeth chi yn bwrw ymlaen yn ddiymdroi i wneud hynny?

You will be aware that nine Welsh councils have suggested a simple solution to the increasing problem of second homes being exempted from paying any sort of tax whatsoever into the public purse. They argue that the Welsh Government has the powers to adapt section 66 of the Local Government Finance Act 1988 through secondary legislation. Now, fundamentally, we need to remove the current criteria, as set out in section 66, related to self-catering units, and replace it with a principle that every property that is used as a domestic property should remain as a domestic property, whatever its use. Do you agree that we need to amend this legislation, and will your Government proceed immediately to doing so?

I've had exactly this conversation with local authority leaders in our finance sub-group this morning, where we were discussing this specific issue of concerns relating to individuals who decide to change the status of their property to move themselves out of council tax into non-domestic rates, where they could then potentially benefit from our rate relief schemes.

So, as you know, because we've had some discussions on this before and I know that you will be meeting with my officials with Llyr Gruffydd on 4 June to discuss the issue further, a working group of local authority practitioners has been set up to discuss the issue of council tax premiums and discounts and to consider the current position across Wales. There is a further meeting for early June, and I'd be more than happy again to meet with you after that meeting to discuss the findings of that. This is an issue that we are very alive to, and we're very keen to ensure that those who are able to pay council tax and who should be paying council tax certainly do so because, as I've outlined, it's extremely important in being able to support our local authorities to undertake all the work that we require them to do. But, we are absolutely alive to this issue and discussions have been had as recently as this morning.

Rwyf wedi cael yr union sgwrs hon gydag arweinwyr awdurdodau lleol yn ein his-grŵp cyllid y bore yma, lle buom yn trafod y mater penodol hwn o ran pryderon ynghylch unigolion sy'n penderfynu newid statws eu heiddo i symud eu hunain allan o'r dreth gyngor ac i mewn i ardrethi annomestig, lle gallent wedyn elwa, o bosibl, o’n cynlluniau rhyddhad ardrethi.

Felly, fel y gwyddoch, gan ein bod wedi cael rhai trafodaethau ynglŷn â hyn eisoes, a gwn y byddwch yn cyfarfod â fy swyddogion gyda Llyr Gruffydd ar 4 Mehefin i drafod y mater ymhellach, sefydlwyd gweithgor o ymarferwyr awdurdodau lleol er mwyn trafod mater premiymau a gostyngiadau’r dreth gyngor ac i ystyried y sefyllfa bresennol ledled Cymru. Cynhelir cyfarfod pellach ddechrau mis Mehefin, ac rwy’n fwy na pharod i gyfarfod â chi wedi’r cyfarfod hwnnw i drafod ei gasgliadau. Mae hwn yn fater rydym yn ymwybodol iawn ohono, ac rydym yn awyddus iawn i sicrhau bod y rheini sy'n gallu talu’r dreth cyngor ac a ddylai fod yn talu'r dreth gyngor yn sicr yn gwneud hynny oherwydd, fel rwyf wedi’i amlinellu, mae'n eithriadol o bwysig o ran gallu cefnogi ein hawdurdodau lleol i wneud yr holl waith rydym yn gofyn iddynt ei wneud. Ond rydym yn gwbl ymwybodol o'r mater hwn a chafwyd trafodaethau mor ddiweddar â'r bore yma.

13:40

Minister, it's legitimate to have a second home. However, it's only fair that you make a contribution to the community you're in, especially at times of restricted finances and housing shortage. We also need to ensure that we don't create perverse incentives for people to redesignate domestic dwellings. So, I think it is time to have a comprehensive look at this and just see how we can have a more consistent policy that sends the right messages to people that, if they are privileged enough to have a second home, then that comes with obligations.

Weinidog, mae'n gyfreithlon cael ail gartref. Fodd bynnag, nid yw ond yn deg eich bod yn gwneud cyfraniad i'r gymuned rydych ynddi, yn enwedig mewn cyfnod pan fo cyllid a thai yn brin. Mae angen i ni sicrhau hefyd nad ydym yn creu cymhellion gwrthnysig i bobl ailddynodi anheddau domestig. Felly, credaf ei bod yn bryd cael golwg gynhwysfawr ar hyn a gweld sut y gallwn gael polisi mwy cyson sy'n rhoi'r negeseuon cywir i bobl, os ydynt yn ddigon breintiedig i gael ail gartref, fod rhwymedigaethau ynghlwm wrth hynny.

I'd just like to reassure David Melding that this is something that we are looking very closely at. Of course, Wales is the only part of the UK that has introduced rules to allow local authorities to charge those premiums on second homes. We're gathering data at the moment to explore to what extent local authorities have charged premiums or applied discounts, which they're also able to do in respect of second homes. Of course, those discretionary powers really were brought in to help local authorities bring underused properties back into use and tackle issues of housing supply. They weren't particularly a revenue-raising power, but, nonetheless, any revenue raised by local authorities is clearly welcome.

Hoffwn roi sicrwydd i David Melding fod hyn yn rhywbeth rydym yn edrych yn fanwl iawn arno. Wrth gwrs, Cymru yw'r unig ran o'r DU sydd wedi cyflwyno rheolau i ganiatáu i awdurdodau lleol godi'r premiymau hynny ar ail gartrefi. Rydym yn casglu data ar hyn o bryd i archwilio i ba raddau y mae awdurdodau lleol wedi codi premiymau neu weithredu disgowntiau, gan y gallant wneud hynny hefyd mewn perthynas ag ail gartrefi. Wrth gwrs, cafodd y pwerau disgresiwn hynny eu cyflwyno er mwyn helpu awdurdodau lleol i ddod ag eiddo nad oes digon o ddefnydd arno yn ôl i ddefnydd a mynd i'r afael â materion cyflenwad tai. Nid oeddent o reidrwydd yn bŵer codi refeniw, ond serch hynny, croesewir unrhyw refeniw a godir gan awdurdodau lleol, yn amlwg.

HMRC has a clear set of rules to ensure that holiday homes only benefit from its more generous tax treatment when they are genuinely used as businesses, and their rules, which are tried and tested, say that the home has to be available 210 days a year to let and actually let for at least 105 days. Would there be any merit in officials at least considering whether that definition could be usefully imported to reduce the tax avoidance that clearly has been going on in this area?

Mae gan CThEM set glir o reolau i sicrhau nad yw cartrefi gwyliau ond yn elwa o'u triniaeth fwy ffafriol o ran trethi pan gânt eu defnyddio o ddifrif fel busnesau, a dywed eu rheolau, sydd wedi'u profi, fod yn rhaid i'r cartref fod ar gael i'w osod am 210 diwrnod y flwyddyn ac wedi'i osod am o leiaf 105 diwrnod. A fyddai o unrhyw werth pe bai swyddogion o leiaf yn ystyried a ellid defnyddio'r diffiniad hwnnw i leihau'r osgoi trethi sy'n amlwg wedi bod yn digwydd yn y maes hwn?

In Wales, to qualify as self-catering accommodation, a dwelling must be available to be let for at least 140 days in a 12-month period, and it must actually be let for 70 days, and that definition was set out in the Non-Domestic Rating (Definition of Domestic Property) (Wales) Order 2010. I do think that it is timely to review those figures and certainly would look at the work that HMRC is doing in this area as well as a potential model, but all of this is very much in the mix as we have these discussions regarding rate relief particularly relating to second homes, holiday homes and so on.

Yng Nghymru, er mwyn bod yn llety hunanddarpar cymwys, mae'n rhaid i annedd fod ar gael i'w gosod am o leiaf 140 diwrnod mewn cyfnod o 12 mis, ac mae'n rhaid ei gosod am 70 diwrnod, a nodwyd y diffiniad hwnnw yng Ngorchymyn Ardrethu Annomestig (Diffiniad o Eiddo Domestig) (Cymru) 2010. Credaf ei bod yn bryd adolygu'r ffigurau hynny, ac yn sicr, buaswn yn edrych ar y gwaith y mae CThEM yn ei wneud yn y maes hwn yn ogystal â model posibl, ond mae hyn oll yn rhan o'r trafodaethau a gawn ynglŷn â rhyddhad ardrethi, yn enwedig mewn perthynas ag ail gartrefi, cartrefi gwyliau ac ati.

Well, I'd like to add a third suggestion, not disagreeing with either of the first two. We've got a blanket rate relief scheme is the problem, and I don't believe houses should be part of a blanket rate relief scheme. So, why can't the Welsh Government exclude houses from rate relief and refuse to accept housing except in designated holiday villages as businesses so they would then have to pay the council tax on those buildings? It is something that annoys the vast majority of people in this room today that people are redesignating their second homes as holiday homes and getting away without paying any council tax.

Wel, hoffwn ychwanegu trydydd awgrym, heb anghytuno â'r ddau gyntaf. Y broblem yw bod gennym gynllun rhyddhad ardrethi cyffredinol, ac ni chredaf y dylai tai fod yn rhan o gynllun rhyddhad ardrethi cyffredinol. Felly, pam na all Llywodraeth Cymru eithrio tai rhag rhyddhad ardrethi a gwrthod derbyn tai fel busnesau, ac eithrio mewn pentrefi gwyliau dynodedig, fel y byddai'n rhaid iddynt dalu'r dreth gyngor ar yr adeiladau hynny? Mae'r ffaith bod pobl yn ailddynodi eu hail gartrefi yn gartrefi gwyliau heb dalu unrhyw dreth gyngor yn rhywbeth sy'n cythruddo'r mwyafrif helaeth o bobl yn yr ystafell hon heddiw.

We have been trying to secure evidence that properties have been transferred from the council tax list to non-domestic rating lists and have done so improperly. As yet, we haven't had evidence for that, but we understand certainly anecdotally that it's something that people perceive to be happening, and we have asked local authorities again as recently as this morning to provide us with the evidence. Some commitments were made at that meeting to provide that kind of evidence. In terms of designating holiday villages, that potentially could be adding a level of complexity to the issue, and I think it's something that we'd have to certainly think right through in terms of what that might mean for tourism and any impact it might have on the holiday market.

Rydym wedi bod yn ceisio casglu tystiolaeth fod eiddo wedi'u trosglwyddo o restr y dreth gyngor i restrau ardrethi annomestig a bod hynny wedi digwydd yn amhriodol. Hyd yma, nid ydym wedi cael unrhyw dystiolaeth o hynny, ond deallwn, yn sicr yn anecdotaidd, ei fod yn rhywbeth y mae pobl yn credu ei fod yn digwydd, ac rydym wedi gofyn i awdurdodau lleol eto mor ddiweddar â'r bore yma i roi'r dystiolaeth i ni. Cafwyd rhai ymrwymiadau yn y cyfarfod hwnnw i ddarparu tystiolaeth o'r fath. O ran dynodi pentrefi gwyliau, gallai hynny ychwanegu lefel o gymhlethdod i'r mater, ac yn sicr, credaf ei fod yn rhywbeth y byddai'n rhaid i ni ei ystyried yn iawn o ran yr hyn y gallai hynny ei olygu i dwristiaeth ac unrhyw effaith y gallai ei chael ar y farchnad wyliau.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Paul Davies.

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Paul Davies.

Diolch Llywydd. Minister, can you provide an update on the resources and work plan of the Economic Intelligence Wales unit that now actually sits within the Development Bank of Wales, which of course will have a role to play on any future tax proposals?

Diolch, Lywydd. Weinidog, a allwch roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am adnoddau a chynllun gwaith uned Dirnad Economi Cymru sydd bellach yn rhan o Fanc Datblygu Cymru, a fydd, wrth gwrs, yn chwarae rhan mewn unrhyw gynigion treth yn y dyfodol?

13:45

Thank you very much for that question. Unfortunately, the Development Bank of Wales sits within the portfolio of the Minister for economy, so I'm unable to provide you with that update today, but I will certainly ensure that it is forthcoming as soon as possible.

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn. Yn anffodus, mae Banc Datblygu Cymru yn rhan o bortffolio Gweinidog yr economi, felly ni allaf roi'r wybodaeth ddiweddaraf i chi heddiw, ond byddaf yn bendant yn sicrhau ei bod ar gael cyn gynted â phosibl.

Well, Minister, surely the Economic Intelligence Wales unit will have a role to play on any future tax proposals, and therefore this unit is important to your portfolio as well. Effective economic intelligence is required to provide public policy makers with a proper foundation in order to ensure that policy measures taken by Government are targeted, impactful and properly understood. Ideally, this activity should be completed under one roof, and by an expert body. Wales has lacked this capacity for many years and it's still somewhat regrettable that it has taken so long for this capacity to finally now be put in place. However, the new Economic Intelligence Wales unit within the Development Bank of Wales will now be completing important work analysing the Welsh economy. As the Economic Intelligence Wales unit is so vital for tax policy, and therefore for your entire brief, Minister, could I please then ask you again what is the work plan of this unit going forward, and how do you anticipate this new unit impacting on your own proposals for tax in Wales for the future?

Wel, Weinidog, mae'n sicr y bydd gan uned Dirnad Economi Cymru rôl i'w chwarae mewn unrhyw gynigion treth yn y dyfodol, ac felly mae'r uned hon yn bwysig i'ch portffolio chi hefyd. Mae angen gwybodaeth economaidd effeithiol er mwyn rhoi sylfaen briodol i wneuthurwyr polisi cyhoeddus er mwyn sicrhau bod mesurau polisi a weithredir gan y Llywodraeth wedi'u targedu, yn effeithiol a bod pobl yn eu deall. Yn ddelfrydol, dylid cwblhau'r gweithgarwch hwn o dan un to, a chan gorff arbenigol. Mae Cymru wedi bod yn brin o'r gallu hwn ers blynyddoedd lawer ac mae'n dal i fod braidd yn anffodus ei bod wedi cymryd cymaint o amser i roi'r capasiti hwn ar waith o'r diwedd. Fodd bynnag, bydd uned newydd Dirnad Economi Cymru ym Manc Datblygu Cymru yn cwblhau gwaith pwysig yn awr ar ddadansoddi economi Cymru. Gan fod uned Dirnad Economi Cymru mor hanfodol ar gyfer polisi treth, ac felly ar gyfer eich briff yn ei gyfanrwydd, Weinidog, a gaf fi ofyn i chi eto felly beth yw cynllun gwaith yr uned hon yn y dyfodol, a sut rydych yn rhagweld y bydd yr uned newydd hon yn effeithio ar eich cynigion eich hun ar gyfer trethi yng Nghymru yn y dyfodol?

Well, I've had some discussions with regard to the impact of the work of the unit in terms of looking forward and identifying potential businesses at risk, so this is something that it does monitor frequently with regard to advising Welsh Government on the kinds of investments that it wants to take. The specific context I had those discussions in related to procurement, so ensuring that where Welsh Government is procuring, it is doing so with good knowledge about the sustainability, I suppose, of the businesses with which it's engaging.

Wel, rwyf wedi cael rhai trafodaethau ynglŷn ag effaith gwaith yr uned ar edrych ymlaen a nodi busnesau sy'n wynebu risg bosibl, felly mae hyn yn rhywbeth y mae'n ei fonitro'n rheolaidd o ran cynghori Llywodraeth Cymru ar y mathau o fuddsoddiadau y mae'n awyddus i'w gwneud. Cefais y trafodaethau hynny yng nghyd-destun caffael, sy'n golygu sicrhau, pan fo Llywodraeth Cymru yn caffael, ei bod yn gwneud hynny gyda gwybodaeth dda am gynaliadwyedd, mae'n debyg, y busnesau y mae'n ymgysylltu â hwy.

Minister, what is vital, of course, is that Wales uses the new tax powers at its disposal to boost the Welsh economy, and the devolution of income tax powers, for example, presents, I think, an exciting new opportunity to support and grow the Welsh economy. As such, what research or modelling has the Welsh Government undertaken to assess the impact of changes to income tax rates here in Wales, on both tax revenue and, indeed, the performance of the Welsh economy as a whole. And, perhaps, going forward, this is something that the Economic Intelligence Wales unit could also be involved in.

Weinidog, yr hyn sy'n hanfodol, wrth gwrs, yw bod Cymru'n defnyddio'r pwerau treth newydd sydd ar gael iddi i hybu economi Cymru, a chredaf fod datganoli pwerau treth incwm, er enghraifft, yn gyfle newydd cyffrous i gefnogi a thyfu economi Cymru. Felly, pa waith ymchwil neu fodelu y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud i asesu effaith y newidiadau i gyfraddau treth incwm yma yng Nghymru ar refeniw treth, ac yn wir, ar berfformiad economi Cymru yn ei chyfanrwydd. Ac efallai, yn y dyfodol, y bydd hyn yn rhywbeth y gallai uned Dirnad Economi Cymru fod yn rhan ohono hefyd.

Thank you for raising that. Welsh Government has done significant work, in conjunction with the chief economist and the Wales Centre for Public Policy, in terms of mapping out our current tax base and then looking at what the future of our tax base might look like in Wales, were we to undertake various interventions. There are various choices that we can make in terms of Welsh rates of income tax, but also in terms of growing our tax base, we need to be looking at how we use the levers at our disposal in the housing department, for example, in education, and how we attract the right kind of people into Wales who are going to be able to make a good, strong contribution to our economy through growing our tax base here.

Diolch am godi hynny. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud gwaith sylweddol, ar y cyd â'r prif economegydd a Chanolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, ar fapio ein sylfaen drethu bresennol ac yna edrych ar sut y gallai ein sylfaen drethu yng Nghymru fod yn y dyfodol pe baem yn cyflawni gwahanol ymyriadau. Mae gwahanol ddewisiadau y gallwn eu gwneud o ran cyfraddau treth incwm Cymru, ond hefyd o ran tyfu ein sylfaen drethu, mae angen i ni edrych ar sut y defnyddiwn y dulliau sydd ar gael inni yn yr adran dai, er enghraifft, ym maes addysg, a sut i ddenu'r math cywir o bobl i Gymru a fydd yn gallu gwneud cyfraniad da a chryf i'n heconomi drwy dyfu ein sylfaen drethu yma.

Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Llywydd. Mi wnaeth Deddf yr Alban 2016 baratoi'r ffordd at ddatganoli'r cyfrifoldeb dros 11 o fudd-daliadau i Lywodraeth yr Alban. Mae asiantaeth lles newydd wedi cael ei sefydlu yn yr Alban erbyn hyn. Mi wnaeth adroddiad diweddar gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru adrodd y gallai datganoli elfennau o'r wladwriaeth les i Gymru ar yr un model â hynny rhoi hwb o ryw £200 miliwn i'r pwrs cyhoeddus yng Nghymru. Mae o'n swm sylweddol iawn. Ydy'r Gweinidog yn cytuno efo'r dadansoddiad hwnnw gan y ganolfan llywodraethiant, ac os ydy hi, onid ydy hi felly yn flaenoriaeth i fwrw ymlaen i chwilio am y pwerau yma ar fyrder?

Thank you, Llywydd. The Scotland Act 2016 prepared the ground for the devolution of responsibility for 11 benefits to the Scottish Government. The new welfare agency has been established in Scotland now. A recent report from the Wales Governance Centre reported that the devolution of elements of the welfare state to Wales on a similar model could provide a boost of some £200 million to the public purse in Wales. It is a very substantial sum. Does the Minister agree with that analysis from the Wales Governance Centre, and if she does, isn't it now a priority to proceed to seek these powers as a matter of urgency? 

Well, as the First Minister set out in his letter to Leanne Wood earlier this month, he was keen to reassure that the report by the Wales Governance Centre will be taken into consideration as part of the work that we have already outlined in Plenary on 5 February, which relates to the process of considering the case for devolving the administration of parts of the welfare system. Of course, the First Minister has agreed that an early milestone in this process will be an assessment of the case for change by the Wales Centre for Public Policy, which will be undertaken as part of their work programme for 2019-20. And he's asked the Wales Centre for Public Policy to meet with Leanne Wood in her spokesperson role, and I understand that meeting is scheduled for next month.

Wel, fel y nododd y Prif Weinidog yn ei lythyr at Leanne Wood yn gynharach y mis hwn, roedd yn awyddus i sicrhau y caiff yr adroddiad gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru ei ystyried fel rhan o'r gwaith rydym eisoes wedi'i amlinellu yn y Cyfarfod Llawn ar 5 Chwefror, mewn perthynas â'r broses o ystyried yr achos dros ddatganoli'r gwaith o weinyddu rhannau o'r system les. Wrth gwrs, mae'r Prif Weinidog wedi cytuno y bydd asesiad o'r achos dros newid gan Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru yn garreg filltir gynnar yn y broses hon, a byddant yn gwneud hynny fel rhan o'u rhaglen waith ar gyfer 2019-20. Ac mae wedi gofyn i Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru gyfarfod â Leanne Wood yn ei rôl fel llefarydd, a deallaf fod y cyfarfod hwnnw wedi'i drefnu ar gyfer y mis nesaf.

13:50

And I was pleased, certainly after years of my party campaigning for the devolution of the administration of welfare, to hear positive sounds from Government, and I'm pleased that we are at a point where this is under consideration. But really the truth is that this is a no-brainer, especially when the report from the Wales Governance Centre made it clear that there are elements of welfare that you can safely predict, that there won't be fluctuation, or too much fluctuation, in coming years, where we can very confidently say that there is no real risk to the public purse in Wales. So, once again, maybe it's the case also that Welsh Government has decided to wait for a report from a committee in this Assembly, but of course we've had two committee reports already that have suggested that we move forward towards the devolution of welfare. Why is it that Government has not been able up to this point to even consider, and why is it that we should believe that you are willing now, when you have not been in the past, to take this hugely sensible step, which the evidence is now absolutely clear on, that we can look after the most vulnerable in Wales by doing this?

Ac yn sicr ar ôl blynyddoedd o fy mhlaid yn ymgyrchu dros ddatganoli'r gwaith o weinyddu lles, roeddwn yn falch o glywed synau cadarnhaol gan y Llywodraeth, ac rwy'n falch ein bod ar bwynt lle mae hyn yn cael ei ystyried. Ond y gwir yw bod hwn yn ddewis amlwg, yn enwedig pan fo adroddiad Canolfan Llywodraethiant Cymru wedi dweud yn glir fod elfennau o les y gallwch eu rhagweld yn ddiogel, na fydd amrywiad, neu ormod o amrywiad, yn y blynyddoedd i ddod, lle gallwn ddweud yn hyderus iawn nad oes risg wirioneddol i bwrs y wlad yng Nghymru. Felly, unwaith eto, efallai fod Llywodraeth Cymru wedi penderfynu aros am adroddiad gan bwyllgor yn y Cynulliad hwn, ond wrth gwrs, rydym wedi cael dau adroddiad pwyllgor eisoes sydd wedi awgrymu y dylem symud yn ein blaenau tuag at ddatganoli lles. Pam nad yw'r Llywodraeth wedi gallu hyd yn oed ystyried hyd at y pwynt hwn, a pham y dylem gredu eich bod yn barod yn awr, pan nad ydych wedi bod yn barod yn y gorffennol, i gymryd y cam hynod synhwyrol hwn y dengys y dystiolaeth yn gwbl glir bellach fod modd i ni ei wneud er mwyn diogelu'r rhai mwyaf agored i niwed yng Nghymru?

Clearly we would want to take an evidence-based approach to this issue so the more the evidence base grows, the more it helps us in terms of determining the way forward. But I think it is fair to say, as the paper to which you refer concludes, that the uncertainties that remain at this relatively early stage in consideration of the benefit that devolution of benefits could bring means the idea will be approached with justifiable trepidation. I think it is reasonable to take a cautious and informed approach to this particular issue, because there are potentially big risks there for the Welsh Government in terms of taking on various benefits.

Yn amlwg, byddem yn awyddus i fabwysiadu ymagwedd sy'n seiliedig ar dystiolaeth tuag at y mater hwn, felly po fwyaf y bydd y sylfaen dystiolaeth yn tyfu, y mwyaf y bydd yn ein helpu i benderfynu ar y ffordd ymlaen. Ond credaf ei bod yn deg dweud, fel y casgla'r papur y cyfeiriwch ato, fod yr ansicrwydd parhaus ar y cam cymharol gynnar hwn o'r broses o ystyried y budd y gallai datganoli budd-daliadau ei ddarparu yn golygu y bydd y syniad yn cael ei drin gyda phryder y gellir ei gyfiawnhau. Credaf ei bod yn rhesymol trin y mater hwn yn ofalus ac yn wybodus, gan y ceir risgiau mawr o bosibl i Lywodraeth Cymru o fabwysiadu cyfrifoldeb am wahanol fudd-daliadau.

Trepidation and caution, yes, but we're seeing evidence that is quite clear now that there could be a surplus of £200 million for the Welsh purse from doing this, and that is £200 million that can be used to mitigate the worst effects of austerity, which has been imposed by the Conservatives and, before them, the Liberal Democrats at Westminster. This is an opportunity that, thus far, Welsh Government has failed to grasp. Now, with the evidence that we have in front of us, and as we celebrate 20 years of devolution, is it not the time to say now that for the next 20 years we are going to be in a position, by taking these responsibilities confidently, of being able to mitigate and help the most vulnerable people in our societies in Wales, as they're doing in Scotland?

Pryder a gofal, ie, ond rydym yn gweld tystiolaeth sy'n gwbl glir bellach y gallai gwneud hyn arwain at warged o £200 miliwn i bwrs Cymru, ac mae hwnnw'n £200 miliwn y gellir ei ddefnyddio i liniaru effeithiau gwaethaf cyni, sydd wedi ei orfodi gan y Ceidwadwyr a'r Democratiaid Rhyddfrydol cyn hynny yn San Steffan. Mae hwn yn gyfle nad yw Llywodraeth Cymru wedi manteisio arno hyd yma. Nawr, gyda'r dystiolaeth sydd gennym o'n blaenau, ac wrth i ni ddathlu 20 mlynedd o ddatganoli, onid yw'n bryd dweud bellach y byddwn mewn sefyllfa am yr 20 mlynedd nesaf, drwy ymgymryd â'r cyfrifoldebau hyn yn hyderus, i allu lliniaru a helpu'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymunedau yng Nghymru, fel y gwnânt yn yr Alban?

Of course, this isn't an issue that can be resolved very quickly, as I think the Member is suggesting it might be, because of course the report to which you referred in the first question refers to the so-called S-benefits, so the specific set of benefits that have been devolved to Scotland, and actually it's only now that the Scottish Government is in the very early stages of their journey to manage and integrate those benefits. So, I think the suggestion that this is something that could happen almost overnight is fanciful, but it is something that the Welsh Government is taking seriously and we look forward to working positively, I would hope, with Plaid Cymru and with other interested parties as we develop our thinking on this agenda.

Wrth gwrs, nid yw hwn yn fater y gellir ei ddatrys yn gyflym iawn fel y credaf fod yr Aelod yn awgrymu, oherwydd wrth gwrs, mae'r adroddiad y cyfeirioch chi ato yn y cwestiwn cyntaf yn cyfeirio at yr hyn a elwir yn 'S-benefits', sef y set benodol o fudd-daliadau sydd wedi'u datganoli i'r Alban, ac mewn gwirionedd, megis dechrau eu taith i reoli ac integreiddio'r budd-daliadau hynny y mae Llywodraeth yr Alban. Felly, credaf fod yr awgrym fod hyn yn rhywbeth a allai ddigwydd dros nos bron â bod, yn afrealistig, ond mae'n rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru o ddifrif yn ei gylch ac edrychwn ymlaen at weithio'n gadarnhaol, gobeithio, gyda Phlaid Cymru a phobl eraill â buddiant wrth inni ddatblygu ein syniadau ar yr agenda hon.

Cyllid Cyfalaf
Capital Funding

3. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol ynghylch y cyllid cyfalaf a ddarperir i awdurdodau lleol? OAQ53924

3. What discussions has the Minister had with the Minister for Housing and Local Government regarding the capital funding provided to local authorities? OAQ53924

The Minister for Housing and Local Government and I meet regularly to discuss a wide range of financial issues. Today, the Minister and I met with representatives of local government at the finance sub-group, where we discussed a range of matters including our investment in social housing.

Mae'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol a minnau'n cyfarfod yn rheolaidd i drafod ystod eang o faterion ariannol. Heddiw, cyfarfu'r Gweinidog a minnau â chynrychiolwyr llywodraeth leol yn yr is-grŵp cyllid, lle buom yn trafod amrywiaeth o faterion gan gynnwys ein buddsoddiad mewn tai cymdeithasol.

Weinidog, o ran mynd i'r afael â newid hinsawdd a hyrwyddo trafnidiaeth gynaliadwy, mae gan awdurdodau lleol rôl allweddol i'w chwarae, yn naturiol. O fewn y datganiad ar y gronfa trafnidiaeth leol yr wythnos diwethaf, dim ond ychydig o awdurdodau lleol a gafodd cyllid ar gyfer datblygu pwyntiau gwefru cyflym ar gyfer cerbydau trydan. Roeddwn i'n siomedig nad oedd unrhyw ddatblygiadau wedi'u henwi yng Nghastell-nedd Port Talbot, na chwaith ym Mhen-y-bont, yn fy rhanbarth i. A ydych chi'n cytuno bod angen i Lywodraeth Cymru wneud mwy, ar y cyd ag awdurdodau lleol, i ddatblygu rhwydwaith ledled Cymru? A sut ydych chi'n mynd i gyflawni hynny?

Minister, in terms of tackling climate change and promoting sustainable transport, local authorities have a crucial role to play, naturally. Within the statement on the local transport fund last week, only a few local authorities were provided with funding for providing rapid charging points for electric vehicles. I was disappointed that there were no named developments in Neath Port Talbot or Bridgend in my own region. Do you agree that the Welsh Government needs to do more, jointly with local authorities, in order to develop a network the length and breadth of Wales? And how are you going to deliver that?

13:55

Our budget plans, which were approved by the Assembly in January, provide for more than £375 million of capital investment in local government over 2019-20 and 2020-21. And as part of our mid-point review of the Welsh infrastructure investment plan, we agreed £78 million for the local transport fund over three years. So, I think it is important to recognise the level of support that is going into the transport agenda through local authorities.

Of course, in our budget agreement, we have a Plaid Cymru-Labour commitment to invest £2 million in electric charging points, and that work is under way. You would have heard from the transport Minster yesterday in the Assembly that, actually, that £2 million allows us to lever down even more funding to invest in this agenda. But, clearly, there is a momentum now, I think, building behind electric vehicles and we would want to capture that.

Mae ein cynlluniau ar gyfer y gyllideb, a gymeradwywyd gan y Cynulliad ym mis Ionawr, yn darparu ar gyfer mwy na £375 miliwn o fuddsoddiad cyfalaf mewn llywodraeth leol rhwng 2019-20 a 2020-21. Ac fel rhan o'n hadolygiad hanner ffordd o'r cynllun buddsoddi yn seilwaith Cymru, cytunwyd i roi £78 miliwn i'r gronfa trafnidiaeth lleol dros dair blynedd. Felly, credaf ei bod yn bwysig cydnabod lefel y cymorth a roddir i'r agenda drafnidiaeth drwy awdurdodau lleol.

Wrth gwrs, yn ein cytundeb cyllidebol, mae gennym ymrwymiad Plaid Cymru-Llafur i fuddsoddi £2 filiwn mewn pwyntiau gwefru trydan, ac mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo. Byddwch wedi clywed gan y Gweinidog trafnidiaeth ddoe yn y Cynulliad fod y £2 filiwn yn caniatáu inni ddenu hyd yn oed mwy o arian i fuddsoddi yn yr agenda hon. Ond yn amlwg, credaf fod cryn dipyn o fomentwm yn adeiladu bellach y tu ôl i gerbydau trydan a byddem yn awyddus i fanteisio ar hynny.

The Welsh Government's written statement on the final local government settlement for 2019-20 identified capital funding for local government in Wales, including general capital funding of £193 million, falling to £183 million in the following year, but including £20 million for the public highways refurbishment grant. We all know that adverse weather has had an impact on potholes across Wales, which, presumably, is a consideration in the Welsh Government's delivery of these funding sums, but what actual assessment has the Welsh Government carried out of the total level of pothole action need across Wales? And how will it ensure that the funding that is available is being targeted where it's needed most?

Nododd datganiad ysgrifenedig Llywodraeth Cymru ar y setliad llywodraeth leol terfynol ar gyfer 2019-20 gyllid cyfalaf ar gyfer llywodraeth leol yng Nghymru, yn cynnwys cyllid cyfalaf cyffredinol o £193 miliwn, gan ostwng i £183 miliwn yn y flwyddyn ganlynol, ond gan gynnwys £20 miliwn ar gyfer y grant adnewyddu priffyrdd cyhoeddus. Gŵyr pob un ohonom fod tywydd garw wedi effeithio ar dyllau yn y ffyrdd ledled Cymru, ac mae hynny, yn ôl pob tebyg, yn ystyriaeth wrth i Lywodraeth Cymru ddarparu'r cyllid hwn, ond pa asesiad gwirioneddol a wnaed gan Lywodraeth Cymru o'r lefel gyfan o angen i weithredu ar dyllau yn y ffyrdd ledled Cymru? A sut y bydd yn sicrhau bod yr arian sydd ar gael yn cael ei dargedu lle mae ei angen fwyaf?

Well, I've recently had discussions with colleagues across Government about the balance that we strike between road and infrastructure maintenance, and then the investment that we might want to put into new infrastructure, because it is important that we take good care of the infrastructure that we already have. In terms of the level of funding that might be needed to deal with all of the potholes that we have across Wales at the moment, I would certainly explore that with my colleague with responsibility for that—the Minister for Economy and Transport.

Wel, yn ddiweddar, cefais drafodaethau gyda chyd-Aelodau ar draws y Llywodraeth ynglŷn â'r cydbwysedd rydym yn ei daro rhwng cynnal a chadw ffyrdd a seilwaith, ac yna'r buddsoddiad y gallem fod yn awyddus i'w wneud mewn seilwaith newydd, gan ei bod yn bwysig inni ofalu'n iawn am y seilwaith sydd gennym eisoes. O ran lefel y cyllid y gallai fod ei angen i fynd i'r afael â'r holl dyllau ffordd sydd gennym ledled Cymru ar hyn o bryd, buaswn yn sicr yn archwilio hynny gyda fy nghyd-Aelod sy'n gyfrifol am hynny—Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth.

Tai Parod
Prefabricated Housing

4. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog yn ei rhoi i ariannu tai parod wrth ddyrannu cyllideb Llywodraeth Cymru? OAQ53918

4. What consideration does the Minister give to the funding of prefabricated housing when allocating the Welsh Government's budget? OAQ53918

More than £1.7 billion is being invested this Assembly term towards our 20,000 affordable homes target. The Minister for Housing and Local Government supports modular and prefabricated housing projects through the innovative housing, three-year, £90 million programme, currently in its third year and on track to deliver 2,000 new homes.

Mae dros £1.7 biliwn yn cael ei fuddsoddi yn nhymor y Cynulliad hwn tuag at ein targed o 20,000 o gartrefi fforddiadwy. Mae'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol yn cefnogi prosiectau tai modiwlar a thai parod drwy'r rhaglen dai arloesol dair blynedd o hyd a gwerth £90 miliwn, sydd ar hyn o bryd yn ei thrydedd blwyddyn ac ar y trywydd iawn i ddarparu 2,000 o gartrefi newydd.

Minister, you may have seen that last week it was announced that Japan's biggest house builder will move into the UK housing market with immediate effect after striking a multi-million pound deal that will see it work with Homes England and Urban Splash to deliver thousands of new homes across England. The £90 million deal comprises of total new investment of £55 million into regeneration company Urban Splash's house development business. And it provides a significant boost to the UK's modular housing industry and will help to speed up production of much needed new homes. I just give this as an example of how government and the private sector can work together, and I just wonder if you are looking at some of these innovative ways, and perhaps you could have discussions with the Japanese provider as well, because I think Wales would be a great place to do business too. 

Weinidog, efallai eich bod wedi gweld cyhoeddiad yr wythnos diwethaf y bydd cwmni adeiladu tai mwyaf Japan yn ymuno â marchnad dai’r DU ar unwaith ar ôl taro bargen gwerth miliynau o bunnoedd a fydd yn golygu y byddant yn gweithio gyda Homes England ac Urban Splash i ddarparu miloedd o gartrefi newydd ledled Lloegr. Mae'r cytundeb £90 miliwn yn cynnwys cyfanswm o £55 miliwn o fuddsoddiad newydd ym musnes datblygu tai’r cwmni adfywio Urban Splash. Ac mae'n rhoi hwb sylweddol i ddiwydiant tai modiwlar y DU a bydd yn helpu i gyflymu'r broses o gynhyrchu cartrefi newydd mawr eu hangen. Soniaf am hyn fel enghraifft o sut y gall y llywodraeth a'r sector preifat weithio gyda'i gilydd, a tybed a ydych yn edrych ar rai o'r ffyrdd arloesol hyn, ac efallai y gallech gael trafodaethau gyda'r darparwr o Japan hefyd, gan y credaf y byddai Cymru'n lle gwych i wneud busnes hefyd.

Well, the affordable housing supply review, which I announced in my previous portfolio, has recently reported. And, of course, it had a specific workstream looking at the potential of off-site manufacturing and modern methods of construction. And as a result of that, the off-site manufactured social homes for rent strategy will be formally consulted on shortly, and that's been developed in tandem with the Welsh housing sector and commercial providers. It will set out ministerial expectations for the design and the standard of manufactured homes. So, we're certainly keen to be working across the sectors in order to promote this particular agenda, because we believe that the investment that we're making through our innovative housing programme will help us to pinpoint potentially two or three types of modular housing and types of off-site manufacturing that will work best for the Welsh context, and then which we can scale up because, clearly, we want to see this kind of housing become mainstream, rather than a novelty project that we all get very excited about.

Wel, mae'r adolygiad o'r cyflenwad tai fforddiadwy, a gyhoeddais yn fy mhortffolio blaenorol, wedi adrodd yn ôl yn ddiweddar. Ac wrth gwrs, roedd yn cynnwys ffrwd waith benodol a edrychai ar botensial gweithgynhyrchu oddi ar y safle a dulliau adeiladu modern. Ac o ganlyniad i hynny, bydd ymgynghoriad ffurfiol yn cael ei gynnal cyn bo hir ar y strategaeth cartrefi rhent cymdeithasol a gynhyrchir oddi ar y safle, ac mae’r ymgynghoriad hwnnw wedi’i ddatblygu ar y cyd â sector tai Cymru a darparwyr masnachol. Bydd yn nodi’r disgwyliadau gweinidogol ar gyfer dylunio a safon cartrefi a weithgynhyrchwyd. Felly, rydym yn sicr yn awyddus i weithio ar draws y sectorau i hyrwyddo'r agenda benodol hon, gan ein bod yn credu y bydd y buddsoddiad a wnawn drwy ein rhaglen dai arloesol yn ein helpu i nodi dau neu dri math, o bosibl, o dai modiwlar a mathau o weithgynhyrchu oddi ar y safle a fydd yn gweithio orau ar gyfer y cyd-destun Cymreig, a bydd modd inni eu rhoi ar waith wedyn ar raddfa fawr oherwydd, yn amlwg, rydym am weld tai o'r fath yn cael eu prif ffrydio, yn hytrach na phrosiect newydd y mae pob un ohonom yn cyffroi yn ei gylch.

14:00

Not as far as Japan, but actually much more locally, I was very pleased, David, on Monday, to join housing Minister Julie James on a visit to a project led by Valleys to Coast and the modular building specialists Wernick Buildings, delivering eight new modular homes in Sarn and Tondu, after being awarded funding from Welsh Government's £90 million innovative housing grant and supported by Bridgend County Borough Council.

These homes, as David was saying, are made up of individual modules, pre-manufactured at Wernick's factory at Kenfig industrial estate—so, local jobs, local economic benefits—before being combined on site to make a whole house. It took at little as three weeks to produce these modules, arriving on site fully fixed with appliances, heating, electrics, substantially increasing the speed of housing delivery.

So, my question to the finance Minister is: with those 50 per cent faster production times, reducing costs, environmental impacts and disruption to local residents, how do we upscale that, beyond the innovation grants and so on? How do we get it to a scale where this is the mainstream normal pattern of housing construction?

Nid mor bell â Japan, ond mewn gwirionedd yn fwy lleol o lawer, roeddwn yn falch iawn, David, o gael ymuno â'r Gweinidog Tai Julie James ddydd Llun ar ymweliad â phrosiect o dan arweiniad Cymoedd i’r Arfordir a'r arbenigwyr ar adeiladu modiwlar, Wernick Buildings, sy’n darparu wyth cartref modiwlar newydd yn Sarn a Thondu, ar ôl cael cyllid gan grant tai arloesol £90 miliwn Llywodraeth Cymru a chefnogaeth gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr.

Mae'r cartrefi hyn, fel y dywedodd David, yn cynnwys modiwlau unigol, a gynhyrchir ymlaen llaw yn ffatri Wernick yn ystâd ddiwydiannol Cynffig—felly, swyddi lleol, buddion economaidd lleol—cyn cael eu cydosod ar y safle i wneud tŷ cyflawn. Roedd yn cymryd cyn lleied â thair wythnos i gynhyrchu'r modiwlau hyn, a oedd yn cyrraedd ar y safle gyda pheiriannau cegin, gwres a thrydan wedi’u gosod yn barod, gan gyflymu’r broses o gyflenwi tai yn sylweddol.

Felly, fy nghwestiwn i'r Gweinidog cyllid yw hwn: gyda'r amseroedd cynhyrchu hynny 50 y cant yn gyflymach, sy’n lleihau costau, effeithiau amgylcheddol a tharfu ar drigolion lleol, sut y gallwn wneud hynny ar raddfa fwy, y tu hwnt i'r grantiau arloesi ac yn y blaen? Sut y gallwn wneud hynny ar raddfa lle daw hyn yn ffordd arferol, brif ffrwd o adeiladu tai?

I think part of the answer is in taking forward the recommendations of the affordable housing review and the work that I've just outlined to David Melding. There's work to do, I think, in terms of consumer expectations and consumer understanding of the benefits of modern methods of construction, and there's also work to do with the financial industry as well in terms of giving the certainty that they require in terms of being able to issue mortgages for these kinds of properties and so on, which will certainly stand the test of time.

You've given one great example of what's been achieved through the innovative housing programme. I was able to go and visit Wernick myself. I would advise or encourage any colleagues who have yet to see modern methods of construction in action to go along and see for themselves what's being achieved.

Just a couple more examples: we've got the extra-care facility in Aberaman that is being built using modular components being manufactured in Newtown, and that obviously saves time and cost over traditional on-site construction, and it allows construction year-round and so on. Also, we've got a number of schemes being built to the Tŷ Solar, homes as power stations and passive standards, and they all demonstrate very high energy efficiency in the building fabric. And also, there's smart integration of renewable energy and heat, reducing carbon emissions and reducing the energy bills of their occupiers. There are so many benefits to be realised from this exciting piece of work.

Credaf fod rhan o'r ateb yn ymwneud â bwrw ymlaen ag argymhellion yr adolygiad tai fforddiadwy a'r gwaith rwyf newydd ei amlinellu i David Melding. Credaf fod gwaith i'w wneud o ran disgwyliadau defnyddwyr a dealltwriaeth defnyddwyr o fanteision dulliau modern o adeiladu, ac mae gwaith i’w wneud gyda'r diwydiant ariannol hefyd o ran rhoi'r sicrwydd sydd ei angen arnynt i allu rhoi morgeisi ar gyfer y mathau hyn o eiddo ac ati, a fydd yn sicr yn sefyll prawf amser.

Rydych wedi rhoi un enghraifft wych o'r hyn a gyflawnwyd drwy'r rhaglen dai arloesol. Llwyddais i ymweld â Wernick fy hun. Buaswn yn cynghori neu'n annog unrhyw gyd-Aelodau nad ydynt wedi gweld dulliau adeiladu modern ar waith i fynd yno i weld yr hyn sy’n cael ei gyflawni â’u llygaid eu hunain.

Ychydig o enghreifftiau eraill: mae gennym y cyfleuster gofal ychwanegol yn Aberaman sy'n cael ei adeiladu gan ddefnyddio cydrannau modiwlar a gynhyrchir yn y Drenewydd, ac yn amlwg, mae hynny’n arbed amser a chost o gymharu ag adeiladu traddodiadol ar y safle, ac mae'n caniatáu adeiladu drwy gydol y flwyddyn ac ati. Hefyd, mae gennym nifer o gynlluniau'n cael eu hadeiladu i'r Tŷ Solar, cartrefi fel gorsafoedd pŵer a safonau goddefol, ac maent oll yn darparu effeithlonrwydd ynni uchel iawn yn adeiladwaith yr adeilad. A hefyd, ceir integreiddio deallus rhwng ynni adnewyddadwy a gwres, gan leihau allyriadau carbon a lleihau biliau ynni eu deiliaid. Mae’r gwaith cyffrous hwn yn darparu cymaint o fanteision.

Y Dreth Gyngor
Council Tax

5. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ymdrechion Llywodraeth Cymru i wneud y dreth gyngor yn decach? OAQ53913

5. Will the Minister provide an update on Welsh Government efforts to make council tax fairer? OAQ53913

As I outlined in my written statement on 18 March, we continue to make progress with our programme of work to make council tax fairer. I am grateful to colleagues in local government and our other partners who are supporting this important work.

Fel y nodais yn fy natganiad ysgrifenedig ar 18 Mawrth, rydym yn parhau i wneud cynnydd gyda'n rhaglen waith i wneud y dreth gyngor yn decach. Rwy'n ddiolchgar i gydweithwyr llywodraeth leol a'n partneriaid eraill sy'n cefnogi'r gwaith pwysig hwn.

With recent increases in council tax in some local authority areas, I'm sure that that will be very welcome to very many individuals and their families who are already struggling financially. The council tax reduction scheme provides support for almost 300,000 households in Wales with their council tax bill. Making care leavers exempt from paying council tax up to the age of 25 does allow some concrete support to some of the most vulnerable people at the most vulnerable time in their lives. The advice that's being developed will of course be a very big help to those who are eligible. Will you, Minister, give a regular update on how the uptake of this scheme and other schemes is developing, just to make sure that we can help and assist where that might be needed in our own areas? 

Gyda chynnydd diweddar yn y dreth gyngor mewn rhai ardaloedd awdurdodau lleol, rwy'n siŵr y caiff hynny ei groesawu gan lawer iawn o unigolion a'u teuluoedd sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd yn ariannol. Mae cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor yn darparu cymorth i bron i 300,000 o aelwydydd yng Nghymru gyda'u biliau treth gyngor. Mae eithrio rhai sy'n gadael gofal rhag gorfod talu'r dreth gyngor hyd at 25 oed yn darparu rhywfaint o gymorth pendant i rai o'r bobl fwyaf agored i niwed ar yr adeg fwyaf bregus yn eu bywydau. Bydd y cyngor sy'n cael ei ddatblygu yn gymorth mawr i'r rheini sy'n gymwys wrth gwrs. Weinidog, a wnewch chi roi diweddariad rheolaidd ar sut y mae'r nifer sy'n manteisio ar y cynllun hwn a chynlluniau eraill yn datblygu, er mwyn sicrhau y gallwn helpu a chynorthwyo lle gallai fod angen hynny yn ein hardaloedd ein hunain?

Thank you very much for raising these important issues. I agree completely that awareness raising of the support that is available out there is absolutely crucial. We have a national council tax reduction scheme, as Joyce Watson said, and that maintains entitlement to support for low-income households. The Welsh Government is providing £244 million to reduce those council tax bills for some of the households across Wales who are struggling the most. Our decision to maintain those full entitlements ensures that around 300,000 vulnerable and low-income households in Wales continue to be protected from increases in their council tax bills, and, of course, of those, around 220,000 households will pay nothing at all. I was really delighted that we were able to ensure that council tax is no longer charged to care leavers up to the age of 25, and I'm really pleased with the leadership that local authorities showed in deciding to do this on a voluntary basis, because they saw the value that it could give. But I'd be more than happy to provide any updates that I can in terms of ensuring that people are getting the help that they are fully entitled to.

Diolch yn fawr iawn am godi'r materion pwysig hyn. Cytunaf yn llwyr fod codi ymwybyddiaeth o'r gefnogaeth sydd ar gael yn gwbl hanfodol. Mae gennym gynllun cenedlaethol gostyngiadau'r dreth cyngor, fel y dywedodd Joyce Watson, ac mae hwnnw'n cynnal hawl aelwydydd incwm isel i gymorth. Mae Llywodraeth Cymru'n darparu £244 miliwn i leihau'r biliau treth gyngor i rai o'r aelwydydd ledled Cymru sy'n ei chael hi’n fwyaf anodd. Mae ein penderfyniad i gynnal yr hawliau llawn hynny'n sicrhau bod oddeutu 300,000 o aelwydydd agored i niwed ac aelwydydd incwm isel yng Nghymru yn parhau i gael eu diogelu rhag cynnydd yn eu biliau treth gyngor, ac wrth gwrs, ni fydd oddeutu 220,000 o’r aelwydydd hynny'n talu unrhyw beth o gwbl. Roeddwn wrth fy modd ein bod wedi gallu sicrhau nad yw'r dreth gyngor bellach yn cael ei chodi ar bobl sy'n gadael gofal hyd at 25 oed, ac rwy'n falch iawn gyda’r arweinyddiaeth a ddangoswyd gan awdurdodau lleol wrth benderfynu gwneud hyn ar sail wirfoddol, gan eu bod yn gweld y gwerth y gallai hynny ei gynnig. Ond rwy’n fwy na pharod i roi unrhyw ddiweddariadau a allaf o ran sicrhau bod pobl yn cael y cymorth y mae ganddynt hawl i’w gael.

14:05

The council tax system is undeniably regressive. In Plaid Cymru’s last Assembly manifesto, we proposed reforming the system, which would have saved those in the lowest council tax bands up to £400 a year, and the policy would have seen anyone living in properties rated band A to D paying less. This redistribution of wealth would have been funded by those living in the most expensive properties. Do you not agree that, in the light of the latest damning figures on child poverty in Wales, showing that we're the only nation in the UK to see an increase in child poverty in the last year, that the time for talk on reform of council tax is over and that action in terms of the redistribution of wealth needs to be taken swiftly?

Yn ddiamau, mae system y dreth gyngor yn un drom. Ym maniffesto Cynulliad diwethaf Plaid Cymru, fe gynigiom ni ddiwygio'r system, a fyddai wedi arbed hyd at £400 y flwyddyn i'r rheini sydd ar fandiau isaf y dreth gyngor, a byddai'r polisi wedi golygu y byddai unrhyw un sy'n byw mewn eiddo ym mand A i D yn talu llai. Byddai’r enghraifft hon o ailddosbarthu cyfoeth wedi cael ei hariannu gan y rheini sy'n byw yn yr eiddo drytaf. Yng ngoleuni'r ffigurau damniol diweddaraf ar dlodi plant yng Nghymru, sy'n dangos mai ni yw'r unig genedl yn y DU lle gwelwyd cynnydd mewn tlodi plant yn y flwyddyn ddiwethaf, onid ydych yn cytuno ei bod yn bryd rhoi’r gorau i siarad am ddiwygio’r dreth gyngor a bod angen rhoi camau ar waith ar unwaith mewn perthynas ag ailddosbarthu cyfoeth?

I point out, really, to the Member that there are actually very few properties in the top band, band I—so, only 5,400 of those across the whole of Wales—and those are unevenly distributed, so simply creating an additional upper band or a mansion tax, or some kind of additional tax on those particular properties without changes to the wider system would have limited benefits. So, we are looking at the wider system.

In October, we published a detailed update on reforms to local taxes and local government funding in Wales, and I intend to publish a further update on this in the autumn. But we are examining options for medium to longer term reform of local taxes to ensure that they are designed to best meet the needs of people in Wales. And we obviously will want to take a progressive and fair and transparent approach to local taxation, which provides funding for local services.

So, to give you a flavour of the kind of work we are undertaking, we are undertaking a substantial research project using external expertise to understand the impact of universal credit on the council tax reduction scheme, patterns of debt and rent arrears in Wales, and this research is essential in informing our legislation that supports council tax payers in the coming years. The Institute for Fiscal Studies is undertaking an in-depth assessment of the impact that the revaluation and rebanding exercise could have on Wales's domestic property tax base, if one were to be carried out, and, through this, we’ll be able to understand the viability of making the band structure more progressive. But we certainly can't do that without the kind of information that would allow us to take informed decisions.

Tynnaf sylw'r Aelod at y ffaith mai ychydig iawn o eiddo sydd yn y band uchaf, band I, mewn gwirionedd—felly 5,400 yn unig ohonynt ledled Cymru gyfan—ac mae'r rheini wedi'u gwasgaru’n anwastad, felly ychydig o fuddion yn unig a fyddai'n deillio o greu band uwch ychwanegol neu dreth plastai, neu ryw fath o dreth ychwanegol ar yr eiddo hwnnw heb newidiadau i'r system ehangach. Felly, rydym yn edrych ar y system ehangach.

Ym mis Hydref, fe gyhoeddom ni ddiweddariad manwl ar ddiwygiadau i drethi lleol a chyllid llywodraeth leol yng Nghymru, ac rwy'n bwriadu cyhoeddi diweddariad pellach ar hyn yn yr hydref. Ond rydym yn archwilio opsiynau ar gyfer diwygio trethi lleol yn y tymor canolig i'r tymor hwy er mwyn sicrhau eu bod wedi'u cynllunio yn y ffordd orau i ddiwallu anghenion pobl Cymru. Ac yn amlwg, byddwn yn awyddus i fabwysiadu ymagwedd flaengar a theg a thryloyw tuag at drethu lleol, sy'n darparu cyllid ar gyfer gwasanaethau lleol.

Felly, i roi blas i chi o'r math o waith rydym yn ei wneud, rydym yn cyflawni prosiect ymchwil sylweddol gan ddefnyddio arbenigedd allanol i ddeall effaith credyd cynhwysol ar gynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, patrymau dyledion ac ôl-ddyledion rhent yng Nghymru, ac mae'r ymchwil hwn yn hanfodol ar gyfer llywio ein deddfwriaeth sy'n cefnogi talwyr y dreth gyngor yn y blynyddoedd i ddod. Mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid yn cynnal asesiad manwl o'r effaith y gallai'r ymarfer ailbrisio ac ailfandio ei chael ar sylfaen drethu eiddo domestig Cymru, pe bai un yn cael ei gynnal, a thrwy hyn, bydd modd inni ddeall hyfywedd gwneud strwythur y band yn fwy blaengar. Ond yn sicr, ni allwn wneud hynny heb y math o wybodaeth a fyddai'n ein galluogi i wneud penderfyniadau gwybodus.

Monitro a Rheoli Cyllidebau
Budget Monitoring and Management

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddull Llywodraeth Cymru o fonitro a rheoli cyllidebau? OAQ53923

6. Will the Minister make a statement on the Welsh Government's approach to budget monitoring and management? OAQ53923

Individual Ministers are responsible for budget monitoring and management within their own portfolios, but I have regular discussions with Cabinet colleagues throughout the year and receive monthly financial reports. The budgetary position is also monitored monthly by the executive committee of the Welsh Government.

Mae Gweinidogion unigol yn gyfrifol am fonitro a rheoli cyllidebau o fewn eu portffolios eu hunain, ond rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda chyd-Aelodau o’r Cabinet drwy gydol y flwyddyn ac yn derbyn adroddiadau ariannol misol. Caiff y sefyllfa gyllidebol ei monitro'n fisol hefyd gan bwyllgor gweithredol Llywodraeth Cymru.

Thank you very much for that, Minister, because as you have oversight of this, I'm sure you'll bear in mind that budget decisions are supposed to give regard to the principles of equality and, of course, bear in mind the 2050 target for 1 million Welsh speakers. So, can you tell me what discussions you've had with the Minister for Education about financial support for those who can deliver the new childcare qualification in non-maintained nursery settings through the medium of Welsh, particularly as those both seeking and delivering the qualifications are more likely to be women?

Diolch yn fawr iawn, Weinidog, oherwydd gan mai chi sy'n goruchwylio hyn, rwy'n siŵr y byddwch yn cofio y dylai penderfyniadau cyllidebol ystyried egwyddorion cydraddoldeb, a chofio wrth gwrs am y targed o 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Felly, a allwch ddweud wrthyf pa drafodaethau a gawsoch gyda'r Gweinidog Addysg ynglŷn â chymorth ariannol i'r rheini sy'n gallu darparu'r cymhwyster gofal plant newydd mewn lleoliadau meithrin nas cynhelir drwy gyfrwng y Gymraeg, yn enwedig gan fod y rheini sy'n ceisio ac sy’n darparu'r cymwysterau yn fwy tebygol o fod yn fenywod?

Thank you for raising that issue. Of course, equality and our responsibilities to people who choose to communicate through the medium of Welsh and also our obligations under the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 are at the very heart of the discussions that we have with colleagues. I’ve been having my first round of budget bilaterals over the past weeks and I’m very clear and very careful to include issues of impact assessments in those discussions and also to be exploring how the well-being of future generations Act is informing decisions that individual Ministers are making, how they're responding to the climate emergency and also how they’re taking on board their responsibilities in terms of decarbonisation and biodiversity and so on. But I have not had any specific discussions regarding financial support for individuals who are participating in the childcare offer with the Minister. I will discuss with her whether it is a pressure that she’s identified within her budget.

Diolch am godi'r mater hwn. Wrth gwrs, mae cydraddoldeb a'n cyfrifoldebau i bobl sy'n dewis cyfathrebu drwy gyfrwng y Gymraeg yn ogystal â’n rhwymedigaethau o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn ganolog yn y trafodaethau a gawn gyda’n cyd-Aelodau. Rwyf wedi bod yn cael fy rownd gyntaf o gyfarfodydd dwyochrog ar y gyllideb dros yr wythnosau diwethaf ac rwy'n sicr ac yn ofalus iawn i gynnwys materion sy’n ymwneud ag asesiadau effaith yn y trafodaethau hynny, ac yn archwilio hefyd sut y mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol yn llywio penderfyniadau a wneir gan Weinidogion unigol, sut y maent yn ymateb i’r argyfwng hinsawdd yn ogystal â sut y maent yn ysgwyddo'u cyfrifoldebau datgarboneiddio a bioamrywiaeth ac ati. Ond nid wyf wedi cael unrhyw drafodaethau penodol gyda'r Gweinidog ynghylch cymorth ariannol i unigolion sy'n ymgymryd â’r cynnig gofal plant. Byddaf yn trafod gyda hi i weld a yw'n bwysau y mae wedi'i nodi yn ei chyllideb.

Tynnwyd cwestiwn 7 [OAQ53901] yn ôl, felly cwestiwn 8—Delyth Jewell.

Question 7 [OAQ53901] has been withdrawn, therefore question 8—Delyth Jewell.

Llwybr Du Arfaethedig yr M4
The Proposed M4 Black Route

8. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddyrannu cyllid yn y gyllideb ar gyfer llwybr du arfaethedig yr M4? OAQ53922

8. Will the Minister provide an update on the allocation of funding in the budget for the proposed M4 black route? OAQ53922

Whilst modest costs have been incurred to complete the statutory decision-making process, no funding has yet been allocated from reserves in the 2019-20 budget for construction of the M4 project. Funds are held in reserves pending the decision on whether to make the orders necessary for the project to proceed.

Er bod y gwaith o gwblhau'r broses o wneud penderfyniadau statudol wedi arwain at gostau cymedrol, nid oes unrhyw gyllid wedi’i ddyrannu hyd yma o gronfeydd wrth gefn cyllideb 2019-20 ar gyfer adeiladu prosiect yr M4. Cedwir arian mewn cronfeydd wrth gefn hyd nes y ceir penderfyniad ynglŷn ag a ddylid gwneud y gorchmynion sy'n angenrheidiol er mwyn i'r prosiect fynd rhagddo.

14:10

Thank you for that answer, Minister. If, as expected, the First Minister decides not to move ahead with the black route following your Government's declaration of a climate emergency, can you confirm that the money currently earmarked for the project—and I'm referring specifically to the money available through borrowing powers—will be available for use for alternative infrastructure projects? I'm looking for confirmation that it would be possible for Welsh Government to use these funds to invest in green transport projects, such as the south Wales metro and improving bus and train links all over the country?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Os, yn ôl y disgwyl, y bydd y Prif Weinidog yn penderfynu peidio â bwrw ymlaen â'r llwybr du yn dilyn datganiad eich Llywodraeth ar yr argyfwng hinsawdd, a allwch gadarnhau y bydd yr arian a glustnodwyd ar gyfer y prosiect ar hyn o bryd—a chyfeiriaf yn benodol at yr arian sydd ar gael drwy bwerau benthyca—ar gael i'w ddefnyddio ar gyfer prosiectau seilwaith amgen? Rwy'n edrych am gadarnhad y byddai modd i Lywodraeth Cymru ddefnyddio'r arian hwn i fuddsoddi mewn prosiectau trafnidiaeth werdd, fel metro de Cymru a gwella cysylltiadau bysiau a threnau ledled y wlad?

I'm afraid I really can't be drawn into speculation on what the First Minister's response might be to the decision that he has to make regarding the M4 relief road and what may or may not happen to funding beyond that. The First Minister has set out that he will make the decision shortly. I know that he issued a written statement that set out his timescale for that, so further discussions, I think, would be more appropriate at a future date.

Mae arnaf ofn na allaf gael fy nhynnu i mewn i ddyfalu ynglŷn ag ymateb y Prif Weinidog i'r penderfyniad sy'n rhaid iddo ei wneud ar ffordd liniaru'r M4 a’r hyn a allai ddigwydd ai peidio i gyllid ar ôl hynny. Mae'r Prif Weinidog wedi nodi y bydd yn gwneud y penderfyniad cyn bo hir. Gwn ei fod wedi cyhoeddi datganiad ysgrifenedig a oedd yn nodi ei amserlen ar gyfer hynny, felly credaf y byddai trafodaethau pellach yn fwy priodol ar ryw adeg yn y dyfodol.

Surely, Minister, you are the finance Minister—. We on these benches, want to see an M4 relief road delivered as soon as possible, but if that's not going to happen, surely there's got to be a plan B in place. You, as the finance Minister, should be aware of what your plan B is.

Does bosibl, Weinidog, chi yw'r Gweinidog cyllid—. Rydym ni ar y meinciau hyn yn dymuno gweld ffordd liniaru’r M4 yn cael ei chyflawni cyn gynted â phosibl, ond os na fydd hynny'n digwydd, mae'n rhaid bod cynllun wrth gefn ar gael. Dylech chi, fel y Gweinidog cyllid, fod yn ymwybodol o beth yw eich cynllun wrth gefn.

With respect, I am not going to get drawn into any speculation on what the decision might be from the First Minister with regard to the M4 relief road.

 phob parch, nid wyf am gael fy nhynnu i mewn i unrhyw ddyfalu ynghylch penderfyniad y Prif Weinidog ynglŷn â ffordd liniaru'r M4.

Arian Cyfalaf ar gyfer Gogledd Cymru
Capital Funding for North Wales

9. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddyrannu arian cyfalaf ar gyfer Gogledd Cymru? OAQ53926

9. Will the Minister make a statement on the allocation of capital funding for North Wales? OAQ53926

Within the Minister for Economy and Transport’s portfolio alone, more than £600 million is being invested in transport infrastructure improvements, including the £135 million Caernarfon to Bontnewydd bypass and improvements to the A55 and A494.

Ym mhortffolio Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth yn unig, mae dros £600 miliwn yn cael ei fuddsoddi mewn gwelliannau i'r seilwaith trafnidiaeth, gan gynnwys ffordd osgoi £135 miliwn Caernarfon i Bontnewydd a gwelliannau i'r A55 a'r A494.

Diolch i mi—diolch i chi am eich ateb, yn hytrach na diolch i fi am y cwestiwn. [Chwerthin.] Diolch i chi am eich ateb. Mae'n ddiddorol eich bod chi'n cyfeirio at Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth, oherwydd mi wnaeth y Gweinidog, yn gynharach yr wythnos yma, gyhoeddi dyraniadau cronfa trafnidiaeth leol Cymru, sy'n gronfa o bron i £33 miliwn. Dim ond £3.6 miliwn sy'n cael ei ddyrannu i brojectau yng ngogledd Cymru, a fy nghwestiwn i, mewn gwirionedd, yw: oes yna bolisi gan y Llywodraeth o sicrhau bod cronfeydd fel hyn yn cael eu defnyddio mewn modd sy'n dod â budd i bob rhan o Gymru? 

Thank you to me—thank you for that response, rather than thanking me for the question, as I had done initially. [Laughter.] Thank you for that response. It’s interesting that you referred to the Minister for Economy and Transport, because the Minister earlier this week announced the local transport fund allocations, which is a fund of almost £33 million. Only £3.6 million is to be allocated to projects in north Wales, and my questions is: is there a policy within Government to ensure that funds such as this are used in a way that brings benefit to all parts of Wales?

All funds from the Welsh Government should be used in a way that recognises local need. So, it would be, I think, worth while looking back over the local transport fund and looking at funding that has been allocated over recent years. I'm sure that you will see significant funding to north Wales there. Obviously, we don't know which projects were submitted to that scheme as well, so I think that it's probably unfair to take an overview in terms of Welsh Government investment in north Wales based on just one bidding round.

But, again, within the Minister's portfolio, we have £20 million in the Menai Science Park, which is the first of its kind in Wales; we've got the new Wales and borders rail service, which will deliver more services on the Wrexham to Bidston line, direct services to Liverpool and also investment in stations; the new £18 million neonatal intensive care unit for north Wales at Ysbyty Glan Clwyd was opened in September; we're currently consulting with the public on our preferred option for the A494 River Dee bridge replacement; and, of course, the plans for the third Menai crossing continue to progress.

Dylai’r holl gyllid gan Lywodraeth Cymru gael ei ddefnyddio mewn ffordd sy'n cydnabod angen lleol. Felly, credaf y byddai'n werth edrych yn ôl dros y gronfa trafnidiaeth lleol ac edrych ar y cyllid a ddyrannwyd dros y blynyddoedd diwethaf. Rwy’n siŵr y byddwch yn gweld cyllid sylweddol i ogledd Cymru yno. Yn amlwg, ni wyddom pa brosiectau a gyflwynwyd i'r cynllun hwnnw hefyd, felly credaf ei bod yn annheg, yn ôl pob tebyg, ffurfio trosolwg o fuddsoddiad Llywodraeth Cymru yng ngogledd Cymru ar sail un cylch ceisiadau yn unig.

Ond unwaith eto, ym mhortffolio'r Gweinidog, mae gennym £20 miliwn ym Mharc Gwyddoniaeth Menai, sef y cyntaf o'i fath yng Nghymru; mae gennym wasanaeth rheilffordd newydd Cymru a'r gororau, a fydd yn darparu mwy o wasanaethau ar y rheilffordd rhwng Wrecsam a Bidston, gwasanaethau uniongyrchol i Lerpwl yn ogystal â buddsoddiad mewn gorsafoedd; agorwyd yr uned gofal dwys newydd gwerth £18 miliwn i fabanod newydd-anedig ar gyfer gogledd Cymru yn Ysbyty Glan Clwyd ym mis Medi; rydym wrthi’n ymgynghori â'r cyhoedd ar hyn o bryd ar yr opsiwn a ffafrir gennym ar gyfer codi pont newydd yr A494 dros Afon Dyfrdwy; ac wrth gwrs, mae'r cynlluniau ar gyfer trydedd bont dros y Fenai yn parhau i ddatblygu.

One of the reasons that cash often isn't allocated to different local authorities is, of course, the lack of proactivity in applications coming forward from those local authorities when Government funds are available for distribution. What work is the Welsh Government doing to make sure that local authorities and other partners do actually make the applications for funding when these cash funds are available? I do know that, sometimes, when the Welsh Government puts cash aside, it's not drawn down because there are insufficient applications that are actually made. So, what are you doing to work with local authorities to make sure that, where cash is available, you can get as much out of the door as possible?

Un o'r rhesymau pam na chaiff arian ei ddyrannu i wahanol awdurdodau lleol yn aml, wrth gwrs, yw diffyg ymagwedd ragweithiol mewn ceisiadau a gyflwynir gan yr awdurdodau lleol hynny pan fo arian Llywodraeth ar gael i'w ddosbarthu. Pa waith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod awdurdodau lleol a phartneriaid eraill yn gwneud ceisiadau am gyllid pan fydd yr arian hwn ar gael? Pan fydd Llywodraeth Cymru yn clustnodi arian, gwn nad yw’n cael ei ddefnyddio weithiau am na wnaed ceisiadau digonol. Felly, beth rydych yn ei wneud i weithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau, lle mae arian ar gael, eich bod yn dyrannu cymaint ohono â phosibl?

We're certainly keen to work with local authorities to highlight what funding is available to them. Again, we had discussions at the finance sub-group this morning about the importance of grants. Also, there was a strong message to Welsh Government from local government about the importance of getting those grants out of the door as early as possible within the financial year.

Clearly, local authorities are very stretched at the moment. There are huge pressure and capacity issues across local government. But I think it's important that we make applying for grants and applying for Welsh Government funding as easy as possible for local authorities in order to ensure that it takes the least possible time and least possible resources away from their day-to-day responsibilities. 

Yn sicr, rydym yn awyddus i weithio gydag awdurdodau lleol i nodi pa gyllid sydd ar gael iddynt. Unwaith eto, cawsom drafodaethau yn yr is-grŵp cyllid y bore yma ynglŷn â phwysigrwydd grantiau. Hefyd, cafwyd neges gref i Lywodraeth Cymru gan lywodraeth leol ynghylch pwysigrwydd darparu’r grantiau cyn gynted â phosibl yn y flwyddyn ariannol.

Yn amlwg, mae awdurdodau lleol dan bwysau ar hyn o bryd. Ceir pwysau enfawr a phroblemau capasiti ar draws llywodraeth leol. Ond credaf ei bod yn bwysig inni sicrhau ein bod yn gwneud y broses o gyflwyno ceisiadau am grantiau a cheisiadau am arian Llywodraeth Cymru mor hawdd â phosibl i awdurdodau lleol er mwyn sicrhau bod hynny’n cymryd cyn lleied o amser â phosibl ac yn mynd â chyn lleied â phosibl o adnoddau oddi wrth eu cyfrifoldebau o ddydd i ddydd.

14:15
2. Cwestiynau i Weinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol
2. Questions to the Minister for International Relations and Welsh Language

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i Weinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Dai Lloyd. 

The next item therefore is questions to the Minister for International Relations and the Welsh Language, and the first question is from Dai Lloyd.

Hyrwyddo'r Gymraeg yng Ngorllewin De Cymru
Promoting the Welsh Language in South Wales West

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am hyrwyddo'r Gymraeg yng Ngorllewin De Cymru? OAQ53925

1. Will the Minister make a statement on promoting the Welsh language within South Wales West? OAQ53925

Member
Eluned Morgan AM 14:15:45
Minister for International Relations and the Welsh Language

Wrth gwrs. Rŷn ni'n cydweithio â lot fawr o bartneriaid lleol a chenedlaethol i hyrwyddo’r Gymraeg ar draws rhanbarth Gorllewin De Cymru er mwyn gwireddu ein gweledigaeth 'Cymraeg 2050'.

We are working with a wide range of local and national partners to promote the Welsh language across the South Wales West region in line with the vision set out in 'Cymraeg 2050'.

Mae'n destun siom yn fy rhanbarth i fod cyngor Castell-nedd Port Talbot heb agor un ysgol gynradd Gymraeg newydd yn y sir ers ad-defnu'r llywodraeth leol ym 1996. Fyddech chi'n cytuno bod record cyngor Castell-nedd yn y maes yma wedi bod yn wan, a beth ydych chi'n ei wneud mewn partneriaeth gyda'r cyngor i newid y sefyllfa? 

It’s a cause of disappointment in my region that Neath Port Talbot council hasn’t opened a single new Welsh-medium primary school in the county since local government reorganisation in 1996. Do you agree that the record of Neath Port Talbot council has been weak in this area, and what are you doing in partnership with the council to change the situation?

Diolch. Wrth gwrs, mae gyda ni strategaeth mewn lle—cynlluniau strategol addysg Gymraeg, WESPs—ac mae hynny yn golygu ei bod hi'n ofynnol i bob un o'r awdurdodau lleol ar draws Cymru sicrhau eu bod nhw yn darparu mwy o gyfleoedd i bobl ddysgu trwy gyfrwng y Gymraeg. Dwi'n falch o ddweud bod ysgol newydd yn mynd i—ysgol gynradd newydd yn mynd i agor yn ardal Neath Port Talbot, ac, wrth gwrs, rŷn ni'n awyddus iawn i weld cynnydd. Wrth gwrs, bydd hynny nawr yn cael ei drafod pan fyddwn ni'n gweld y WESPs newydd. Felly, bydd y strategaeth yna yn cael ei chyflwyno yn ystod y dyddiau nesaf i edrych ar beth rŷn ni'n bwriadu ei wneud dros y tymor hir.   

Thank you. Of course, we have a strategy in place—the Welsh in education strataegic plans—and under that it’s a requirement for every local authority in Wales to ensure that they provide more opportunities for people to learn through the medium of Welsh. I am pleased to say that a new primary school will be opened in the Neath Port Talbot area and, of course, we’re very keen to see an increase. Of course, that will now be discussed when we see the new WESPs, and that strategy will be submitted within the next few days to look at what we intend to do in the long term.

Weinidog, ddeufis yn ôl, wnes i ofyn i chi am eich 20 swyddog Cymraeg i fusnes a'ch llinell cymorth cyfieithu. Ateboch eich bod yn—quote—meddwl bod angen i ni wneud mwy o farchnata yn y maes hwn, ac rwy'n cytuno 100 y cant, yn arbennig yn fy rhanbarth i. Mae'n flwyddyn ariannol newydd, felly faint o waith newydd ydy'r swyddogion hynny'n ei wneud a sawl ymholiad newydd ydy'r llinell cymorth wedi'i gael o ganlyniad i farchnata gwell? 

Minister, two months ago I asked you about your 20 Welsh for Business officers and your helpline, and you said that you thought—quote—that you needed to do more marketing in this area, and I agree with you 100 per cent, particularly in my own region. Now, in the new financial year, how much new work are those officials carrying out, and how many new enquiries has the helpline had as a result of improved marketing?

Wel, un o'r pethau byddwn ni'n ei wneud yn ystod yr wythnosau nesaf yw sicrhau bod adran Llywodraeth Cymru a swyddfa'r comisiynydd yn cydweithredu'n lot gwell i sicrhau bod pobl yn gwybod ble i fynd o ran y ddarpariaeth. Rŷn ni'n gobeithio bydd y llinell gyswllt yna—bydd mwy o bobl yn cael eu harwain at y llinell gyswllt yna a byddwn ni'n gweld wedyn well defnydd o'r llinell gyswllt yna yn y dyfodol. Ond jest yn dechrau mae'r sefyllfa yna. 

One of the things that we will be doing during the next few weeks is to ensure that the Welsh Government’s department and the commissioner’s office are working together much better to ensure that people know where to go in terms of provision. We hope that that helpline—more people will be led towards it and we will see then a better use of that line in the future. But it’s just the beginning.  

Credaf mai'r ffordd orau o gael plant i ddysgu'r Gymraeg yw dechrau'n ifanc. A wnaiff y Gweinidog amlinellu'r cymorth sy'n cael ei roi i Ti a Fi a Mudiad Meithrin yn Abertawe? 

I believe that the best way of encouraging children to learn Welsh is to start at an early age. Will the Minister outline the support that’s being provided to Ti a Fi and Mudiad Meithrin in Swansea?

Wel, diolch yn fawr, Mike, unwaith eto, am ddyfalbarhau a defnyddio'r Gymraeg yn y Siambr. Dwi'n meddwl ei bod hi'n hanfodol ein bod ni'n gweld bod mwy o ddarpariaeth o ran cael pobl i ddechrau eu haddysg nhw yn ifanc iawn, a dyna pam rŷn ni wedi rhoi £1 miliwn i ysgolion meithrin trwy Gymru i gyd. Wrth gwrs, rŷn ni'n cael trafodaethau gydag awdurdodau lleol, yn cynnwys Abertawe—a gydag ardaloedd eraill—i ddatblygu 14 cylch meithrin newydd. Mae yna sefyllfa arbennig yn Abertawe achos, yn draddodiadol, y cyngor sydd wedi bod yn darparu addysg meithrin yn yr ysgolion, ond rŷn ni yn gobeithio bydd y cynnig childcare newydd yn caniatáu i ni weld mwy o gynnydd yn y ffaith bydd mwy o ddarpariaeth o ran Ti a Fi. Dyna dwi'n meddwl yw'r llwybr i sicrhau bod pobl yn mynd ymlaen i wedyn ehangu a sicrhau eu bod nhw yn ymwneud ag addysg Gymraeg trwy yr ysgolion meithrin. 

Thank you, Mike, once again, for using the Welsh language in the Chamber. I think it is essential that we see that there is more provision in terms of getting people to start their education at a very young age, and that’s why we’ve provided £1 million to nursery schools throughout Wales. Of course, we are having discussions with local authorities, including Swansea—and with other areas— to develop 14 new cylch meithrin. It is a special situation in Swansea, because, traditionally, the council has been providing nursery education in the schools, but we do hope that the new childcare offer will allow us to see more of an increase in the fact that there’ll be more provision in terms of Ti a Fi. I think that is the route to ensure that people continue then to Welsh-medium education through those nursery schools. 

Twristiaeth yng Ngorllewin Cymru
Tourism in West Wales

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i hyrwyddo twristiaeth yng ngorllewin Cymru? OAQ53885

2. Will the Minister make a statement on what the Welsh Government is doing to promote tourism in west Wales? OAQ53885

14:20

Diolch yn fawr, Paul. Mae'r ymchwil sydd gyda ni yn dangos bod y gorllewin wedi cael ymweliadau cryf iawn dros y Pasg, ac, wrth gwrs, y mae'r gorllewin—a'r de-orllewin yn arbennig—yn rhan allweddol o farchnata yng nghynlluniau Croeso Cymru, yn arbennig yn y Deyrnas Unedig, yn Iwerddon, ac yn yr Almaen. Rŷn ni hefyd yn cefnogi partneriaid lleol er mwyn marchnata o fewn y rhanbarth ac o fewn Cymru.

Thank you very much, Paul. Our research shows that west Wales had a very strong Easter in terms of visits, and, indeed, the west of Wales—and the south-west of Wales particularly—is a key part of marketing for Visit Wales, particularly in the UK, Ireland and in Germany. We also support local partners in marketing within the region and within Wales.

Dwi'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog yn gwerthfawrogi pa mor bwysig mae twristiaeth i'n hetholaeth i, a dwi'n cytuno gyda fe, ar ôl gweld y ffigurau diweddar, mae'r ffigurau diweddar yn dangos bod busnesau yng ngorllewin Cymru wedi cael Pasg da. Fel bydd y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol, roedd wythnos diwethaf yn Wythnos Twristiaeth Cymru, ac, fel rhan o'r dathliadau, fe ymwelais i â busnes ffantastig o'r enw Hampton Court Holiday Park yn sir Benfro. Fe welais i sut mae Peter Russ a'i deulu'n rhedeg busnes arbennig sy'n cynnig gwyliau cynhwysol i bobl anabl. Mae'r busnes yn edrych i ehangu, ond, yn anffodus, fe gymerodd y busnes rhyw 10 mlynedd, rhwng popeth, i gael caniatâd cynllunio. Nawr, mae'n bwysig ein bod ni i gyd yn gwneud popeth y gallwn ni i gefnogi busnesau fel hyn. Felly, all y Dirprwy Weinidog ddweud wrthym ni pa gefnogaeth benodol mae Llywodraeth Cymru'n ei rhoi i fusnesau twristiaeth sydd yn darparu ar gyfer pobl anabl?

I know that the Deputy Minister appreciates how important tourism is to my constituency, and I agree with him, after seeing the latest figures: the latest figures do show that businesses in west Wales have had a good Easter. As the Deputy Minister will be aware, last week was Wales Tourism Week, and, as part of those celebrations, I visited a fantastic business called Hampton Court Holiday Park in Pembrokeshire, and I saw how Pete Russ and his family run a business that offers inclusive holidays for disabled people. The business is looking to expand, but, unfortunately, the business took about 10 years, between everything, to get planning permission. It’s important that we all do everything we can to support businesses like this. So, can the Deputy Minister tell us what specific support the Welsh Government is providing to tourism businesses that are providing for disabled people?

Dwi'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn atodol yna. Yn anffodus, medraf i wneud dim byd ynglŷn â hawliau cynllunio, ond, fel Aelod Cynulliad—yn hytrach na siarad fel Gweinidog am gwbl o frawddegau—dwi yn ymwybodol o'r pwysau sydd yna ynglŷn â chynllunio mewn parciau cenedlaethol ac ardaloedd o harddwch neilltuol. Ond beth fedraf i ei wneud ydy cynnig, os bydd o ar gael, ein bod ni'n dau'n ymweld â'r busnes yma fel medraf i gael sgwrs bersonol gyda nhw, gweld beth yw eu hanghenion nhw, adrodd yn ôl, a gweld beth allwn ni ei wneud ymhellach.

I’m extremely grateful for that supplementary question. Unfortunately, I can do nothing about planning consents, but, as an Assembly Member—rather than speaking as a Deputy Minister for a few moments—I do understand the pressures that exist in terms of planning within national parks and areas of outstanding natural beauty. But what I can do is propose, if he's available, that we both visit this business so that I can have a personal conversation to see what their needs are, report back, and see what further we can do.

To slightly develop the theme that the Minister has already responded to Paul Davies about, a key market, of course, potentially, for tourism in west Wales and throughout the nation, are disabled people and their families. Building on the kind of business that Paul Davies has just referred to, what further steps can the Welsh Government take to ensure that we have the best possible information available to disabled people and their families as to what facilities are available in our communities? I'm thinking here of accommodation, but I'm also thinking of leisure activities that would be suitable. Are there steps, for example, that the Minister could take, working with organisations like Disability Wales, to ensure that we use their networks, both to make disabled people aware of the excellent opportunities that are available to them, but also to make sure that we make the best use of that market, when we bear in mind that, certainly within Wales, we know that one in six of our citizens has a disability of some kind?

I ddatblygu ychydig ar y thema y mae'r Gweinidog eisoes wedi ymateb i Paul Davies yn ei chylch, mae pobl anabl a’u teuluoedd, wrth gwrs, yn farchnad allweddol, o bosibl, i dwristiaeth yng ngorllewin Cymru a ledled y wlad. Gan adeiladu ar y math o fusnes y mae Paul Davies newydd gyfeirio ato, pa gamau pellach y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau bod gennym y wybodaeth orau bosibl ar gael i bobl anabl a'u teuluoedd ynghylch pa gyfleusterau sydd ar gael yn ein cymunedau? Rwy'n meddwl yma am lety, ond rwyf hefyd yn meddwl am weithgareddau hamdden a fyddai'n addas. A oes camau, er enghraifft, y gallai'r Gweinidog eu cymryd, gan weithio gyda sefydliadau fel Anabledd Cymru, i sicrhau ein bod yn defnyddio eu rhwydweithiau, er mwyn sicrhau bod pobl anabl yn ymwybodol o'r cyfleoedd rhagorol sydd ar gael iddynt, ond hefyd i sicrhau ein bod yn gwneud y defnydd gorau o'r farchnad honno, o gofio, yn sicr yng Nghymru, ein bod yn gwybod bod gan un o bob chwech o'n dinasyddion anabledd o ryw fath?

Diolch yn fawr am y cwestiwn atodol yna. Pan fyddwn ni yn cyllido datblygiadau twristiaeth, rydyn ni, wrth gwrs, yn annog datblygiadau sydd yn creu cyfle cyfartal i'w defnyddio, ond, gan fod y cwestiwn penodol yna wedi'i ofyn â chyfeiriad yn arbennig at Anabledd Cymru, rydw i'n fodlon iawn i gwrdd ag Anabledd Cymru ac i drafod y mater o geisio hyrwyddo gwyliau yng Nghymru i bobl gydag anghenion teithio neu anghenion anabl o unrhyw fath, oherwydd mae mwynhau tirwedd Cymru ar gyfer gwyliau'n bwysig i bawb yng Nghymru a'r tu fas ac i bawb o bob cyrhaeddiad ac o bob gallu. 

Thank you for that supplementary question. When we do fund tourism developments, we, of course, encourage developments that promote equality of opportunity in terms of their access, but, as the specific question has been asked with a particular reference to Disability Wales, then I am more than happy to meet with them to discuss the issue of trying to promote holidays in Wales to people with particular travel needs or disabilities, because enjoying the Welsh landscape on holiday is important for everyone in Wales and outside Wales and for everyone of all abilities too.

Does the Deputy Minister—? Does he believe it has been of benefit that west Wales has become more cost-competitive compared to overseas destinations, with a lower exchange rate since the EU referendum, and what proposals does he have to further capitalise on this at least potential advantage?

A yw'r Dirprwy Weinidog—? A yw'n credu ei bod o fudd fod gorllewin Cymru wedi dod yn fwy cystadleuol o ran cost o gymharu â chyrchfannau tramor, gyda chyfradd gyfnewid is ers refferendwm yr UE, a pha gynigion sydd ganddo i fanteisio ymhellach ar y posibilrwydd, o leiaf, y gwelwn y fantais hon?

I'm not going to be drawn into discussing fiscal policy. I will confine myself to the tourism implications of international changes, and I think it is essential that we do market Wales, in terms of the offer, to every segment of the market. It is not just a cheap holiday. It's not just an expensive holiday. It's an appropriate choice for people of different levels of income so that they can enjoy appropriate accommodation and appropriate facilities.

Nid wyf am gael fy nenu i drafod polisi cyllidol. Byddaf yn cyfyngu fy hun i oblygiadau newidiadau rhyngwladol ar dwristiaeth, a chredaf ei bod yn hanfodol ein bod yn marchnata Cymru, o ran y cynnig, i bob rhan o'r farchnad. Nid gwyliau rhad yn unig mohono. Nid gwyliau drud yn unig mohono. Mae'n ddewis addas i bobl ar wahanol lefelau incwm fel y gallant fwynhau llety priodol a chyfleusterau priodol.

14:25
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Delyth Jewell.

I now call the party spokespeople to question the Minister. Plaid Cymru spokespeson, Delyth Jewell.

Diolch, Llywydd. Minister, there is a general consensus that Wales isn't doing enough to engage with its diaspora. There are likely tens of millions of people with Welsh ancestry living across the world, including over 10 million people in the US alone, according to a 2006 study. Better engaging our diaspora has the potential to increase Wales's profile, provide expertise, bring investment and boost exports. World leaders in engaging diaspora include New Zealand's Kea initiative and Scotland's Global Scot. Both exploit the expertise of diaspora communities to the benefit of local enterprises. Minister, will your soon-to-be-published 'Wales and the World' strategy include a specific action plan to better engage the Welsh diaspora, and do you agree with me that this should be Government led, although, of course working in conjunction with the excellent work currently undertaken by organisations such as GlobalWelsh?

Diolch, Lywydd. Weinidog, ceir consensws cyffredinol nad yw Cymru'n gwneud digon i ymgysylltu â Chymry alltud. Mae'n debygol fod degau o filiynau o bobl o dras Cymreig yn byw ledled y byd, gan gynnwys dros 10 miliwn o bobl yn yr Unol Daleithiau'n unig, yn ôl astudiaeth a wnaed yn 2006. Gallai ymgysylltu'n well â Chymry alltud gynyddu proffil Cymru, darparu arbenigedd, denu buddsoddiad a hybu allforion. Mae arweinwyr byd ar ymgysylltu â phoblogaethau alltud yn cynnwys menter Kea yn Seland Newydd a Global Scot yn yr Alban. Mae'r ddwy fenter yn manteisio ar arbenigedd cymunedau alltud er budd mentrau lleol. Weinidog, a fydd eich strategaeth 'Cymru a'r Byd’, a fydd yn cael ei chyhoeddi cyn bo hir, yn cynnwys cynllun gweithredu penodol i ymgysylltu'n well â Chymry alltud, ac a ydych yn cytuno â mi y dylai'r gwaith hwn gael ei arwain gan y Llywodraeth, gan weithio ar y cyd, wrth gwrs, â’r gwaith rhagorol a wneir ar hyn o bryd gan sefydliadau fel GlobalWelsh?

Thank you. I think there's a recognition that we need to do more to engage our diaspora. I think that figure of 10 million is quite ambitious, and whether we'd be able to reach out to all 10 million people who have some kind of association with Wales is questionable. But I do think that the best people to tell our story are people who have a passion for our nation. We've looked already at the models of New Zealand and Scotland, and we've been looking at what they do in terms of best practice. So, we are looking at how and what the best model is in relation to our activities. But also, whilst recognising that, actually, there are other actors in this field already, we need to make sure that we're not stepping on each other's toes, so we respect each other's areas. But there are clear areas where the Welsh Government will need to be taking a lead and, of course, this will be referred to in the international strategy.

Diolch. Credaf y ceir cydnabyddiaeth fod angen i ni wneud mwy i ymgysylltu â Chymry alltud. Credaf fod y ffigur o 10 miliwn yn eithaf uchelgeisiol, ac mae'n amheus a fyddai modd inni gyrraedd pob un o'r 10 miliwn o bobl sydd â rhyw fath o gysylltiad â Chymru. Ond credaf mai'r bobl orau i adrodd ein stori yw pobl sy’n teimlo angerdd dros ein cenedl. Rydym eisoes wedi edrych ar fodelau Seland Newydd a'r Alban, ac rydym wedi bod yn edrych ar yr hyn y maent yn ei wneud o ran arferion gorau. Felly, rydym yn edrych ar sut a beth yw'r model gorau mewn perthynas â'n gweithgareddau ninnau. Ond hefyd, gan gydnabod, mewn gwirionedd, fod eraill eisoes yn y maes hwn, mae angen i ni sicrhau nad ydym yn camu ar draed ein gilydd, fel ein bod yn parchu meysydd ein gilydd. Ond ceir meysydd clir lle bydd angen i Lywodraeth Cymru gymryd yr awenau, ac wrth gwrs, cyfeirir at hyn yn y strategaeth ryngwladol.

Thank you for your answer, Minister. Engaging the Welsh diaspora is also crucial in order to boost Wales's profile on the international stage, as you've alluded to. There is a meme currently doing the rounds online where a couple of Americans—I'm not going to try and do their accent, but they ask their friend whether he comes from England or Wales, and when he replies, 'Neither; I'm Welsh', they look confused and they ask him, 'So, is that in England or in Ireland?' Now, it's a joke, but it does reflect a sad truth, which is that Wales isn't as widely recognised as other nations of the British Isles. It's surely time that Wales became one of the most recognised substate nations in the world.

Your global strategy, therefore, has to include a plan to increase Welsh Government presence abroad from the current 15 offices in seven countries to many more. Will you commit to this? Smart solutions could be considered as part of this work, such as looking into co-locating with Foreign and Commonwealth Offices, and more needs to be done as well to bring high-profile major events to Wales. Hosting the Champions League Final in Cardiff was an unqualified success. So, will you give serious consideration to bringing the Commonwealth Games to Wales as soon as practicable, as well as looking at what other major cultural, industrial and diplomatic events could be attracted here?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae ymgysylltu â Chymry alltud hefyd yn hollbwysig er mwyn hybu proffil Cymru ar y llwyfan rhyngwladol, fel y dywedoch. Mae memyn poblogaidd ar-lein ar hyn o bryd sy’n dangos cwpl o Americanwyr—nid wyf am geisio dynwared eu hacen, ond maent yn gofyn i'w ffrind a yw'n dod o Loegr neu Gymru, a phan fydd yn ateb, 'Dim un; rwy’n Gymro', maent yn edrych yn ddryslyd ac yn gofyn iddo, 'Felly, a yw'r fan honno yn Lloegr neu yn Iwerddon?' Nawr, jôc yw hi, ond mae'n adlewyrchu gwirionedd trist, sef nad yw Cymru mor adnabyddus â chenhedloedd eraill Ynysoedd Prydain. Does bosibl nad yw'n bryd i Gymru ddod yn un o'r is-wladwriaethau mwyaf adnabyddus yn y byd.

Mae'n rhaid i'ch strategaeth fyd-eang, felly, gynnwys cynllun i gynyddu presenoldeb Llywodraeth Cymru dramor, o’r 15 swyddfa bresennol mewn saith gwlad i lawer mwy na hynny. A wnewch chi ymrwymo i hyn? Gellid ystyried atebion deallus fel rhan o'r gwaith hwn, fel edrych ar gydleoli â Swyddfeydd Tramor a Chymanwlad, ac mae angen gwneud mwy hefyd i ddod â digwyddiadau mawr proffil uchel i Gymru. Roedd cynnal rownd derfynol Cynghrair y Pencampwyr yng Nghaerdydd yn llwyddiant diamod. Felly, a wnewch chi roi ystyriaeth ddifrifol i ddod â Gemau'r Gymanwlad i Gymru cyn gynted ag sy'n ymarferol bosibl, yn ogystal ag edrych ar ba ddigwyddiadau diwylliannol, diwydiannol a diplomyddol pwysig eraill y gellid eu denu yma?

Thank you. I think you're absolutely right that we need to raise the profile of Wales internationally. What is clear is that we are recognised in different markets very differently—so, areas where there is a big rugby tradition, we're pretty well known, but there are other areas and parts of the world where we have very little in terms of common historic background, and those are the areas that are much more difficult to access, which is why, I think, we do need to go back to diaspora. But also I think we do need to recognise we will not be able to do everything with a limited budget. So, part of what we do need to do in the international strategy is to recognise that we will need to focus and we can't do it all. Of course, we do have those 20 offices around the world at the moment. We need them to make sure that they are delivering in raising that profile, in landing inward investment, and, of course, they are currently, the vast majority of them, co-located with the FCO.

In terms of major events, yes, this is an opportunity always for us to get global attention onto our small nation. That has worked spectacularly well in terms of football in the past. Of course, if we want to attract these events, then there is a budget that goes with that. The Commonwealth Games is a pretty significant budget, so we do need to look at the restrictions we have in this age of austerity, but, of course, we shouldn't lack ambition. In the meantime, I think we've got to make sure that we take every opportunity—for example, in things like the Rugby World Cup in Japan—to really use that as a platform for us to bounce off and to really make sure that we are recognised globally, not just for sport, but also using that as an opportunity to increase inward investment. 

Diolch. Credaf eich bod yn llygad eich lle fod angen i ni godi proffil Cymru yn rhyngwladol. Yr hyn sy'n amlwg yw ein bod yn cael ein hadnabod yn wahanol iawn mewn gwahanol farchnadoedd—felly, mewn ardaloedd lle ceir traddodiad rygbi sylweddol, rydym yn eithaf adnabyddus, ond ceir ardaloedd a rhannau eraill o'r byd lle nad oes gennym fawr ddim cefndir hanesyddol yn gyffredin, ac mae’r ardaloedd hynny’n llawer anos eu cyrraedd, a dyna pam, yn fy marn i, fod angen i ni ddychwelyd at Gymry alltud. Ond credaf hefyd fod angen inni gydnabod na fydd modd inni wneud popeth â chyllideb gyfyngedig. Felly, rhan o'r hyn y mae angen i ni ei wneud yn y strategaeth ryngwladol yw cydnabod y bydd angen i ni ganolbwyntio ar rai pethau ac na allwn wneud popeth. Wrth gwrs, mae gennym yr 20 swyddfa honno ledled y byd ar hyn o bryd. Mae eu hangen arnom i sicrhau eu bod yn llwyddo i godi'r proffil hwnnw, i ddenu mewnfuddsoddiad, ac wrth gwrs, ar hyn o bryd, mae’r mwyafrif helaeth ohonynt wedi'u cydleoli gyda'r Swyddfa Dramor a Chymanwlad.

O ran digwyddiadau mawr, ydy, mae hyn bob amser yn gyfle i ni gael sylw byd-eang i’n cenedl fach. Mae hynny wedi gweithio'n dda iawn o ran pêl-droed yn y gorffennol. Wrth gwrs, os ydym am ddenu'r digwyddiadau hyn, mae angen cyllideb i gyd-fynd â hynny. Mae Gemau'r Gymanwlad yn gyllideb eithaf sylweddol, felly mae angen i ni edrych ar y cyfyngiadau sydd gennym yn yr oes hon o gyni, ond wrth gwrs, ni ddylem fod yn brin o uchelgais. Yn y cyfamser, credaf fod yn rhaid i ni sicrhau ein bod yn manteisio ar bob cyfle—er enghraifft, gyda phethau fel Cwpan Rygbi'r Byd yn Japan—i ddefnyddio hynny fel platfform i ni fownsio oddi arno a sicrhau ein bod yn cael ein cydnabod ledled y byd, nid yn unig mewn perthynas â chwaraeon, ond defnyddio hynny hefyd fel cyfle i gynyddu mewnfuddsoddiad.

14:30

I'd like to turn now to trade links, which are, of course, crucial in order to secure Wales's economic health, especially in terms of exports. I noted with interest your recent trip to the United States, where you made the case for inward investment by selling Wales as an attractive place to do business. That was a welcome move. But I wonder whether your strategy of building trade links is not completely undermined by your Government's Brexit policy. We currently have the best possible trading relationship with the EU, including trade deals with third-party countries. Isn't remaining in the EU, or at least in the single market, absolutely crucial in order to avoid undoing everything you're trying to achieve with trade? And if so, how do you justify your Government's policy of wanting to leave both?

Hoffwn droi yn awr at gysylltiadau masnach, sydd, wrth gwrs, yn hanfodol er mwyn sicrhau iechyd economaidd Cymru, yn enwedig o ran allforion. Nodais gyda diddordeb eich taith ddiweddar i'r Unol Daleithiau, lle buoch yn dadlau’r achos dros fewnfuddsoddi drwy werthu Cymru fel lle deniadol i wneud busnes. Roedd hwnnw’n gam calonogol. Ond tybed a yw polisi Brexit eich Llywodraeth yn tanseilio'ch strategaeth adeiladu cysylltiadau masnach yn llwyr. Ar hyn o bryd, mae gennym y berthynas fasnachu orau bosibl gyda'r UE, gan gynnwys cytundebau masnach â gwledydd trydydd parti. Onid yw aros yn yr UE, neu o leiaf yn y farchnad sengl, yn gwbl hanfodol er mwyn osgoi dadwneud popeth rydych yn ceisio'i gyflawni gyda masnach? Ac os felly, sut rydych chi'n cyfiawnhau polisi eich Llywodraeth o fod eisiau gadael y ddau ohonynt?

Thank you. Well, clearly, we have an ambition to increase inward investment, and that is difficult when investors don't know what that relationship with our largest market—500 million people—will be in the future. So, I think there is a break in terms of investment, although, if you look at the absolute figures, we are actually performing very well at the moment. But if you look at why people traditionally have come here, then, yes, they have come here as a launch pad, very often, to get access to that market of 500 million people. That's why we are slightly shifting our emphasis at the moment to really focus on exports, because that is significant; we've seen significant growth in that area in the past couple of years. So, we want to do more in that space. But also, what we'll be doing is to concentrate on those areas relating to inward investment that will not be impacted in quite such a significant way by Brexit. So, we need to take that into consideration when we look for where we are looking to focus in the new international strategy. 

Diolch. Wel, yn amlwg, mae gennym uchelgais i gynyddu mewnfuddsoddiad, ac mae hynny'n anodd pan nad yw buddsoddwyr yn gwybod beth fydd y berthynas honno â'n marchnad fwyaf—500 miliwn o bobl—yn y dyfodol. Felly, credaf y ceir toriad o ran buddsoddi, er, os edrychwch ar y ffigurau absoliwt, rydym mewn gwirionedd yn perfformio'n dda iawn ar hyn o bryd. Ond os edrychwch ar pam fod pobl wedi dod yma yn draddodiadol, yn aml iawn byddent yn dod yma fel safle lansio ar gyfer cael mynediad at y farchnad honno o 500 miliwn o bobl. Dyna pam rydym yn newid ein pwyslais i raddau ar hyn o bryd i ganolbwyntio'n iawn ar allforion, gan fod hynny'n sylweddol; rydym wedi gweld twf sylweddol yn y maes hwnnw dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Felly, rydym am wneud mwy yn y gofod hwnnw. Ond hefyd, yr hyn y byddwn yn ei wneud yw canolbwyntio ar y meysydd hynny sy'n ymwneud â mewnfuddsoddi na fydd Brexit yn effeithio arnynt mewn ffordd mor sylweddol. Felly, mae angen i ni ystyried hynny pan fyddwn yn edrych ble i ganolbwyntio yn y strategaeth ryngwladol newydd.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Darren Millar. 

Conservative spokesperson, Darren Millar.

Diolch yn fawr, Llywydd. Minister, can I ask you about the relationship between Wales and Japan? You've already hinted at the fact that we've got the Rugby World Cup coming up later this year. What action has the Welsh Government taken already to prepare for engagement during the Rugby World Cup in Japan?

Diolch yn fawr, Lywydd. Weinidog, a gaf fi ofyn i chi am y berthynas rhwng Cymru a Japan? Rydych eisoes wedi crybwyll y ffaith y bydd Cwpan Rygbi'r Byd yn cael ei gynnal yn nes ymlaen eleni. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd eisoes i baratoi ar gyfer ymgysylltu yn ystod Cwpan Rygbi'r Byd yn Japan?

We've already done some significant organisation. In fact, I am, later on this afternoon, meeting our official who is based out in Japan, who has come back to discuss this very issue. I think it's important that we recognise the long-established relationship that has been between Wales and Japanese companies that have been coming here and investing here for the past 30 years. We want that relationship to continue. I'm afraid we've seen Sony and Panasonic move their European headquarters from the United Kingdom already. So, those people who say it's not going to have an impact, I think you just need to look at that. But that's not to say that, actually, those relationships we have in Wales, where there is a real affinity and a love for Wales in Japan—the hiraeth society is quite famous. And one of the things we'll be doing, of course, is to see what we can do—. We're not waiting until the world cup; we are already bouncing into those markets now. I know that Lesley Griffiths is doing a huge amount of work in terms of promoting food and drink into Japan. So, those opportunities are there, and what we'll be doing now is to really work out exactly what we are trying to achieve during that period of the world cup, because this is a launch pad not just for Japan, but I think for the broader Asian community as well. 

Rydym eisoes wedi gwneud cryn dipyn o drefnu. Yn wir, yn ddiweddarach y prynhawn yma, byddaf yn cyfarfod â'n swyddog sydd wedi’u lleoli yn Japan, ac sydd wedi dod yn ôl i drafod yr union fater hwn. Credaf ei bod yn bwysig inni gydnabod y berthynas hirsefydlog rhwng Cymru a chwmnïau o Japan sydd wedi bod yn dod yma ac yn buddsoddi yma dros y 30 mlynedd diwethaf. Rydym am i'r berthynas honno barhau. Mae arnaf ofn fod Sony a Panasonic eisoes wedi symud eu pencadlys Ewropeaidd o'r Deyrnas Unedig. Felly, o ran y bobl sy'n dweud na fydd yn cael effaith, credaf fod angen i chi edrych ar hynny. Ond nid yw hynny'n golygu, mewn gwirionedd, fod y cysylltiadau sydd gennym yng Nghymru, lle ceir gwir hoffter a chariad tuag at Gymru yn Japan—mae’r gymdeithas hiraeth yn eithaf enwog. Ac un o'r pethau y byddwn yn eu gwneud, wrth gwrs, yw gweld beth y gallwn ei wneud—. Nid ydym yn aros tan gwpan y byd; rydym eisoes yn bownsio i mewn i'r marchnadoedd hynny yn awr. Gwn fod Lesley Griffiths yn gwneud llawer iawn o waith ar hyrwyddo bwyd a diod i Japan. Felly, mae'r cyfleoedd hynny yno, a'r hyn y byddwn yn ei wneud yn awr yw canfod beth yn union rydym yn ceisio'i gyflawni yn ystod cyfnod cwpan y byd, gan fod hwn yn safle lansio nid yn unig ar gyfer Japan, ond ar gyfer y gymuned Asiaidd ehangach hefyd yn fy marn i.

You've already made mention of the fact that we have those opportunities later this year. We've got, of course, the UK-Japan Season of Culture, which is also coming up, including events that are going to be held here in Wales. One of the other things that we've got in common, of course, with Japan is that we're both nations with monarchs, and I'm sure you'd want to congratulate Emperor Naruhito and the Empress Masako on the Emperor's recent enthronement on the Chrysanthemum Throne, something that we on the Conservative benches welcome very much indeed. Will you take every opportunity to do what you can to work on the good relations that we've already got with the nation of Japan, given those historic links, given the major events that have taken place in Japan, and the sporting and other events that are coming up in the calendar this year? We know that in excess of 6,500 jobs in Wales are dependent on the Japanese investment that has come in, and we know that Japanese companies are still investing in the UK, in spite of some of the uncertainties around Brexit. We recently saw significant investment by Toyota and, indeed, Nissan in the UK. But Wales doesn't seem to getting dollops of that cash. So, can you tell us specifically, in terms of trade strategy with Japan, how are you going to make sure that Wales punches above its weight as it did under the Conservative Governments in the 1990s?

Rydych eisoes wedi sôn am y ffaith bod gennym y cyfleoedd hynny yn ddiweddarach eleni. Wrth gwrs, mae gennym Dymor Diwylliant y DU-Japan, sydd hefyd ar y ffordd, gan gynnwys digwyddiadau a gynhelir yma yng Nghymru. Un o'r pethau eraill sy'n gyffredin rhyngom a Japan wrth gwrs yw bod gan y ddwy wlad deuluoedd brenhinol, ac rwy'n siŵr y byddech yn awyddus i longyfarch yr Ymerawdwr Naruhito a'r Ymerodres Masako ar orseddiad diweddar yr Ymerawdwr ar yr Orsedd yr Eurflodyn, rhywbeth rydym ni ar feinciau'r Ceidwadwyr yn ei groesawu'n fawr iawn. A wnewch chi fanteisio ar bob cyfle i wneud yr hyn a allwch i weithio ar y cysylltiadau da sydd gennym eisoes â Japan, o ystyried y cysylltiadau hanesyddol hynny, o gofio'r digwyddiadau mawr sydd wedi digwydd yn Japan, a'r digwyddiadau chwaraeon a digwyddiadau eraill sydd ar y gorwel eleni? Gwyddom fod dros 6,500 o swyddi yng Nghymru yn ddibynnol ar fuddsoddiad o Japan, a gwyddom fod cwmnïau o Japan yn dal i fuddsoddi yn y DU, er gwaethaf peth o'r ansicrwydd ynghylch Brexit. Yn ddiweddar, gwelsom fuddsoddiad sylweddol gan Toyota a Nissan yn y DU. Ond ymddengys nad yw Cymru'n cael llawer o'r arian hwnnw. Felly, a allwch ddweud wrthym yn benodol, o ran strategaeth fasnachu â Japan, sut rydych chi'n mynd i sicrhau bod Cymru'n gwneud yn well na’r disgwyl, fel y gwnaeth o dan y Llywodraethau Ceidwadol yn y 1990au?

14:35

Thank you. Well, I think it was rather grand—the Emperor's installation—but I think what is important, though, is that we look to how we can build on those relationships, as you suggested. We have the Japanese ambassador coming to Wales for a two-day period in June. I'll be hosting a reception with him and entertaining also many of those Japanese companies that have made their homes here in Wales. I think we have to be realistic in terms of the trade relationships. You’ve got to remember that the EU has just signed a trade deal with Japan and we will have access to that trade deal for as long as we are a member of the European Union. But the moment we leave, then we will have to start developing our own trade relationship, and clearly when you’re negotiating a trade deal on behalf of 60 million people, it’s very different compared to negotiating a trade deal with 500 million other people. So, we do have to, I think, be realistic, but I think the fact that we have this long-established tradition and that we have those close relationships that have been built up over many years—. I know that there’s a real love for Conwy castle in north Wales amongst the Japanese, for example. So, there are great opportunities for us to, I think, exploit that relationship further, but more than anything to develop on the friendship between our two nations.

Diolch. Wel, roeddwn yn credu ei fod yn fawreddog iawn—gorseddiad yr Ymerawdwr—ond credaf mai'r hyn sy'n bwysig, fodd bynnag, yw ein bod yn edrych ar sut y gallwn adeiladu ar y cysylltiadau hynny, fel yr awgrymoch chi. Bydd llysgennad Japan yn dod i Gymru am gyfnod o ddeuddydd ym mis Mehefin. Byddaf yn cynnal derbyniad gydag ef ac yn croesawu llawer o'r cwmnïau o Japan sydd wedi ymgartrefu yma yng Nghymru. Credaf fod yn rhaid inni fod yn realistig o ran y cysylltiadau masnach. Mae'n rhaid i chi gofio bod yr UE newydd arwyddo cytundeb masnach â Japan a bydd gennym fynediad at y cytundeb masnach hwnnw cyhyd ag y byddwn yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd. Ond yr eiliad y byddwn yn gadael, yna bydd yn rhaid i ni ddechrau datblygu ein perthynas fasnach ein hunain, ac yn amlwg pan fyddwch negodi cytundeb masnach ar ran 60 miliwn o bobl, mae hynny'n wahanol iawn i drafod cytundeb masnach gyda 500 miliwn o bobl eraill. Felly, credaf fod yn rhaid i ni fod yn realistig, ond credaf fod y ffaith bod gennym draddodiad hirsefydlog a bod gennym y cysylltiadau agos sydd wedi datblygu dros flynyddoedd lawer—. Gwn fod rhai o bobl Japan yn hoff iawn o gastell Conwy yng ngogledd Cymru, er enghraifft. Felly, credaf fod cyfleoedd gwych i’w cael inni fanteisio ymhellach ar y berthynas honno, ond yn anad dim, i ddatblygu’r cyfeillgarwch rhwng ein dwy genedl.

I'm very pleased to hear about the ambassadorial welcome that you're going to give later in June, because I think that these relationships are incredibly important to raising the profile of Wales, not just in Japan but in wider Asia and the world as you've already mentioned. You'll be aware that cherry trees are being planted across Wales at the moment, as part of the Japan-UK initiative. In fact, we're getting more cherry trees, as I understand it, than any other nation within the UK, in terms of our size.

One of the things that the Welsh Government has done historically to promote relationships between Wales and different nations around the world is to explore the whole idea of memoranda of understanding. I understand that the first one of these was signed with the Republic of Latvia a number of years back, but it does appear that those memoranda are not really being regarded much. I wonder whether this is a tool that you could use and usefully bring to the attention of the Japanese Government in terms of a way forward of promoting links between Wales and Japan and looking at those specific areas where we've got good relationships and working on those where we could have even better relationships going forward in the future. So, I would point you to the memorandum of understanding between Latvia and the Welsh Government as something that could be repeated with many other nations, including Japan, in the future. And will you also extend an invitation to the new Emperor to visit Wales at the earliest opportunity?

Rwy'n falch iawn o glywed am y croeso llysgenhadol y byddwch yn ei roi yn ddiweddarach ym mis Mehefin, gan y credaf fod y cysylltiadau hyn yn hynod o bwysig i godi proffil Cymru, nid yn unig yn Japan ond ledled Asia a ledled y byd, fel y sonioch. Fe fyddwch yn ymwybodol fod coed ceirios yn cael eu plannu ledled Cymru ar hyn o bryd, fel rhan o’r fenter rhwng Japan a’r DU. Yn wir, rydym yn cael mwy o goed ceirios, yn ôl yr hyn a ddeallaf, nag unrhyw genedl arall yn y DU, o ran ein maint.

Un o'r pethau y mae Llywodraeth Cymru wedi’u gwneud yn hanesyddol i hyrwyddo cysylltiadau rhwng Cymru a gwahanol wledydd ledled y byd yw archwilio'r syniad o femoranda dealltwriaeth. Deallaf fod y cyntaf o'r rhain wedi’i arwyddo gyda Gweriniaeth Latfia flynyddoedd lawer yn ôl, ond ymddengys nad yw'r memoranda hynny'n cael llawer o sylw bellach. Tybed a yw hwn yn offeryn y gallech ei ddefnyddio a'i ddwyn i sylw Llywodraeth Japan fel ffordd ymlaen i hyrwyddo cysylltiadau rhwng Cymru a Japan ac edrych ar y meysydd penodol lle mae gennym berthynas dda, a gweithio ar y rheini lle gallem gael perthynas well byth yn y dyfodol. Felly, fe’ch cyfeiriaf at y memorandwm dealltwriaeth rhwng Latfia a Llywodraeth Cymru fel rhywbeth y gellid ei efelychu gyda llawer o wledydd eraill, gan gynnwys Japan, yn y dyfodol. Ac a wnewch chi hefyd roi gwahoddiad i'r Ymerawdwr newydd ymweld â Chymru ar y cyfle cyntaf?

My goodness, we'll have to roll out the red carpet for that, won't we? But thank you very much. I think, in terms of memoranda of understanding, different nations like to use these in different ways. Some nations are very keen on these; others are not so keen and they would rather action plans. So, I think we've got to look for horses for courses, and see what works best for both our nations, rather than just run around and sign MoUs. If we are going to sign MoUs, I'm very keen to make sure that they are a delivery body rather than simply a friendship relationship. So, one of the key things that I'm really keen on doing is to focus and to get more out of things. So, I don't really want to go trotting around the world signing memoranda of understanding with every nation in the world. That will not be the approach that we'll be taking in the international strategy.

Mawredd, bydd yn rhaid i ni osod y carped coch bryd hynny, oni fydd? Ond diolch yn fawr iawn. O ran memoranda dealltwriaeth, credaf fod gwahanol wledydd yn hoffi eu defnyddio mewn gwahanol ffyrdd. Mae rhai gwledydd yn hoff iawn ohonynt; nid yw eraill mor awyddus i’w defnyddio a byddai’n well ganddynt gynlluniau gweithredu. Felly, credaf fod yn rhaid i ni chwilio am yr hyn sy’n addas, a gweld beth sy'n gweithio orau ar gyfer ein dwy wlad, yn hytrach na rhedeg o gwmpas yn arwyddo memoranda dealltwriaeth. Os ydym am arwyddo memoranda dealltwriaeth, rwy'n awyddus iawn i sicrhau eu bod yn gyfrwng ar gyfer cyflawni yn hytrach na pherthynas gyfeillgar yn unig. Felly, un o'r pethau allweddol rwy’n awyddus iawn i'w gwneud yw canolbwyntio a chael mwy allan o bethau. Felly, nid wyf yn awyddus iawn i deithio’r byd yn arwyddo memoranda dealltwriaeth gyda phob gwlad yn y byd. Nid dyna'r ymagwedd y byddwn yn ei mabwysiadu yn y strategaeth ryngwladol.

Chwaraeon Cymunedol a Gweithgareddau Hamdden Egnïol
Community Sport and Active Recreation

3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i annog chwaraeon cymunedol a gweithgareddau hamdden egnïol? OAQ53914

3. What steps is the Welsh Government taking to encourage community sport and active recreation? OAQ53914

Thank you very much, Jayne. Making our communities more active continues to be a priority area and, indeed, is a responsibility for me as a champion for physical activity on behalf of the Welsh Government. Last year through Sport Wales we invested over £10.9 million in local authorities across Wales to support the development of community sport and active recreation and helping to meet local needs. I look forward to joining you on Saturday at a very important venue and wish Newport County well.

Diolch yn fawr iawn, Jayne. Mae sicrhau bod ein cymunedau'n fwy egnïol yn gorfforol yn parhau i fod yn flaenoriaeth, ac yn wir, mae'n gyfrifoldeb arnaf fel hyrwyddwr gweithgarwch corfforol ar ran Llywodraeth Cymru. Y llynedd, drwy Chwaraeon Cymru, buddsoddwyd dros £10.9 miliwn gennym mewn awdurdodau lleol ledled Cymru er mwyn cefnogi datblygiad chwaraeon cymunedol a gweithgareddau hamdden egnïol a helpu i ddiwallu anghenion lleol. Edrychaf ymlaen at ymuno â chi ddydd Sadwrn mewn lleoliad pwysig iawn, a phob dymuniad da i glwb pêl-droed Casnewydd.

14:40

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Diolch, Deputy Minister. I'm very pleased that you've mentioned Newport County AFC. Walk Newport in my constituency is an excellent example of the health and well-being benefits of active recreation. Organised and led by volunteers, they lead walks of varying difficulties across Newport and the wider area twice a week. With over 100 members, they arrange day trips and have been running successfully for many years. Participation in the group has had a hugely positive effect, addressing loneliness and social isolation and the physical health benefits are evident. Aneurin Bevan University Health Board refer cardiac patients to the group, helping people living with long-term health conditions keep active in a relaxed and enjoyable way. Groups like these really are invaluable and very much part of the preventative agenda. Sadly, the group has seen its small allocation of funding withdrawn, which has caused great concern. Could the Deputy Minister investigate what more can be done to ensure that groups like Walk Newport get the recognition and funding to continue?

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Rwy'n falch iawn eich bod wedi crybwyll CPD Casnewydd. Mae Cerdded Casnewydd yn fy etholaeth yn enghraifft ardderchog o fanteision iechyd a lles gweithgareddau hamdden egnïol. Wedi'u trefnu a'u harwain gan wirfoddolwyr, maent yn arwain teithiau amrywiol yng Nghasnewydd a'r ardal ehangach ddwywaith yr wythnos. Gyda dros 100 o aelodau, maent yn trefnu teithiau undydd ac maent wedi bod yn gweithredu’n llwyddiannus ers blynyddoedd lawer. Mae cyfranogiad yn y grŵp wedi cael effaith hynod gadarnhaol, gan fynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol ac mae'r manteision i iechyd corfforol yn amlwg. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan yn cyfeirio cleifion cardiaidd at y grŵp, gan gynorthwyo pobl sy'n byw gyda chyflyrau iechyd hirdymor i gadw'n heini mewn ffordd hamddenol a phleserus. Mae grwpiau fel y rhain yn wirioneddol werthfawr ac yn rhan fawr o'r agenda ataliol. Yn anffodus, mae'r dyraniad bach o arian a gâi’r grŵp wedi’i ddiddymu, sydd wedi peri cryn bryder. A allai'r Dirprwy Weinidog ymchwilio i weld beth arall y gellir ei wneud i sicrhau bod grwpiau fel Cerdded Casnewydd yn cael cydnabyddiaeth a chyllid i barhau?

Thank you for that supplementary. I have, indeed, joined a number of walking groups recently. I think the Treorchy strollers was the last one. Of course, it combines physical activity in a beautiful, natural environment—and as someone who walked the Gwent levels only the other Sunday, I know how important the environment in Newport is. So, at the risk of inviting myself everywhere, I will be very happy to meet with Walk Newport to discuss with them. We deliver, through our healthy ageing programme with Age Cymru, a programme to increase physical activity, especially among older people across Wales, and we are looking, in the Government, for refreshed guidelines from the chief medical officer on physical activity, which will indicate the importance of encouraging greater movement among the population. As I've said before in this Chamber, some 30 per cent of the population of Wales don't do anything—any physical activity, I mean—and I think it is important that we should both set an example and also encourage people.

Diolch am eich cwestiwn atodol. Yn wir, rwyf wedi ymuno â nifer o grwpiau cerdded yn ddiweddar. Credaf mai rhodwyr Treorci oedd y diwethaf. Wrth gwrs, mae'n cyfuno gweithgarwch corfforol mewn amgylchedd prydferth, naturiol—ac fel rhywun a gerddodd ar hyd gwastatir Gwent y dydd Sul o'r blaen, gwn pa mor bwysig yw'r amgylchedd yng Nghasnewydd. Felly, gan fentro gwahodd fy hun i bob man, rwy’n fwy na pharod i gyfarfod â Cerdded Casnewydd i drafod. Drwy ein rhaglen heneiddio'n iach gydag Age Cymru, rydym yn darparu rhaglen i gynyddu gweithgarwch corfforol, yn enwedig ymhlith pobl hŷn ledled Cymru, ac rydym yn edrych, yn y Llywodraeth, am ganllawiau newydd gan y prif swyddog meddygol ar weithgarwch corfforol, a fydd yn nodi pwysigrwydd annog mwy o’r boblogaeth i symud. Fel y dywedais o'r blaen yn y Siambr, nid yw oddeutu 30 y cant o boblogaeth Cymru yn gwneud unrhyw beth—unrhyw weithgarwch corfforol, hynny yw—a chredaf ei bod yn bwysig inni fod yn esiampl yn ogystal ag annog pobl.

Minister, I do hope you'll have the good grace to join me in congratulating Cardiff Metropolitan University football club, which is celebrating becoming the first university to reach the UEFA Europa League after an exciting play-off against Bala Town on Sunday—I do apologise—where they won 3-1 in a penalty shoot-out. This means that Cardiff Met will move into the preliminary rounds, joining clubs from Luxembourg, San Marino, the Faroe Islands, Andorra, Kosovo, Gibraltar and Northern Ireland. I think the important point here is that it's a fantastic feat for a university club and will inspire many of the students at the university who are not elite sports people to take up some sport and get involved in active recreation. So, will you congratulate Cardiff Met?

Weinidog, gobeithio y byddwch cystal ag ymuno â mi i longyfarch clwb pêl-droed Prifysgol Met Caerdydd, sy'n dathlu’r ffaith mai hwy yw’r brifysgol gyntaf i gyrraedd Cynghrair Europa UEFA ar ôl gêm ail gyfle gyffrous yn erbyn Y Bala ddydd Sul—rwy'n ymddiheuro—pan wnaethant ennill 3-1 ar giciau o’r smotyn. Golyga hyn y bydd Met Caerdydd yn mynd ymlaen i'r rowndiau rhagarweiniol, gan ymuno â chlybiau o Lwcsembwrg, San Marino, Ynysoedd Ffaro, Andorra, Kosovo, Gibraltar a Gogledd Iwerddon. Credaf mai'r pwynt pwysig yma yw bod hon yn gamp anhygoel i glwb prifysgol a bydd yn ysbrydoli llawer o'r myfyrwyr yn y brifysgol nad ydynt yn athletwyr elitaidd i gymryd rhan mewn chwaraeon egnïol. Felly, a wnewch chi longyfarch Met Caerdydd?

Well, as the Assembly Member for Bala—although not a regular supporter of Bala Town, except on occasion—Bala Town have had their moment in Europe, as have Bangor City and others. But it is a great opportunity for Cardiff Met, and I do sincerely congratulate them. I benefit from living close to them when I'm here in Cardiff, and I do think it's important that we emphasise how the activity of sports science and the inspiration that is delivered from academic sports study permeates the whole of the university culture. There is an important issue, I think, in the life cycle here: that, very often, pupils of school age will be very active physically, but only those who get involved with clubs tend to continue their activity into the teenage years and student life. And I think it is important that we celebrate the culture of sporting success and the culture of successful clubs across our further and higher education system.

Wel, fel yr Aelod Cynulliad dros y Bala—er nad wyf yn cefnogi’r Bala yn rheolaidd, ac eithrio ar adegau—mae’r Bala wedi cael eu moment yn Ewrop, fel Bangor ac eraill. Ond mae'n gyfle gwych i glwb Met Caerdydd, ac rwy'n eu llongyfarch yn ddiffuant. Rwy'n elwa o fyw yn agos atynt pan wyf yma yng Nghaerdydd, a chredaf ei bod yn bwysig inni bwysleisio sut y mae gweithgarwch gwyddor chwaraeon a'r ysbrydoliaeth sy'n deillio o astudio chwaraeon ar sail academaidd yn treiddio drwy holl ddiwylliant y brifysgol. Ceir rhywbeth pwysig, yn fy marn i, yn y cylch bywyd yma: y bydd disgyblion o oedran ysgol, yn aml iawn, yn egnïol iawn yn gorfforol, ond dim ond y rheini sy'n ymwneud â chlybiau sy'n tueddu i barhau â'u gweithgarwch yn ystod eu harddegau ac fel myfyrwyr. A chredaf ei bod yn bwysig ein bod yn dathlu diwylliant o lwyddiant mewn chwaraeon a diwylliant o glybiau llwyddiannus ym mhob rhan o’n system addysg bellach ac addysg uwch.

I'm sure that the Minister will agree with me that one of the biggest challenges is to encourage women and girls to carry on participating in physical activity, particularly, as he's just said in his response to David Melding, after leaving school age. Amongst that group, women from minority ethnic communities are particularly vulnerable and often particularly excluded. Will the Minister undertake today to have some further discussions with the Minister for equalities to see what more can be done to encourage local authority facilities to actively promote the participation of women and girls from minority communities? I would also, in that context, suggest that there is a continuation of provision of women-only facilities for some activities, such as swimming, because for some women from some of those communities it isn't possible for them culturally to participate when there are men present? I think this is particularly important in the context of providing appropriate changing facilities, as well, since there is an increasing tendency to have open facilities, which, while those might be beneficial for families, may not be suitable for women, particularly women who have particular reasons to protect their bodily privacy.

Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn cytuno â mi mai un o'r heriau mwyaf yw annog menywod a merched i barhau i gymryd rhan mewn gweithgarwch corfforol, yn enwedig, fel y dywedodd yn ei ymateb i David Melding, ar ôl oedran gadael ysgol. Ymhlith y grŵp hwnnw, mae menywod o gymunedau lleiafrifoedd ethnig yn arbennig o agored i niwed ac yn aml wedi'u heithrio'n benodol. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo heddiw i gael trafodaethau pellach gyda'r Gweinidog cydraddoldeb i weld beth arall y gellir ei wneud i annog cyfleusterau awdurdodau lleol i fynd ati’n rhagweithiol i annog menywod a merched o gymunedau lleiafrifol i gymryd rhan? Buaswn hefyd, yn y cyd-destun hwnnw, yn awgrymu y dylid sicrhau parhad o ran darparu cyfleusterau i fenywod yn unig ar gyfer rhai gweithgareddau, fel nofio, oherwydd i rai menywod o rai o'r cymunedau hynny, nid oes modd iddynt gymryd rhan pan fydd dynion yn bresennol oherwydd eu diwylliant? Credaf fod hyn yn arbennig o bwysig yng nghyd-destun darparu cyfleusterau newid priodol hefyd, gan fod tuedd gynyddol i gael cyfleusterau agored, ac er y gallant fod o fudd i deuluoedd, efallai nad ydynt yn addas i fenywod, yn enwedig menywod â rhesymau penodol dros warchod eu preifatrwydd corfforol.

14:45

Thank you for that. I'm very happy to formally agree that we should meet to discuss this issue specifically, but I'm pleased to say that, among the major sports that we promote, netball, which is an activity mainly, but not wholly, pursued by girls and women, is the fourth major sport that we fund. And, therefore, I think it is essential that we should always provide for gender equality to the extent that we can in participation in sports. That is partly through encouraging women's rugby and women's football, but also encouraging, indeed, separate opportunities for people to participate at a time convenient and suitable and acceptable to them, and we will pursue this discussion and, no doubt, we will both report back to you.

Diolch am hynny. Rwy'n fodlon iawn i gytuno'n ffurfiol y dylem gyfarfod i drafod y mater hwn yn benodol, ond rwy'n falch o ddweud, ymhlith y prif chwaraeon rydym yn eu hyrwyddo, pêl-rwyd, gweithgaredd a gyflawnir yn bennaf, ond nid yn gyfan gwbl, gan ferched a menywod, yw'r bedwaredd brif gamp rydym yn ei hariannu. Ac felly, credaf ei bod yn hanfodol ein bod bob amser yn darparu ar gyfer cydraddoldeb rhywiol hyd eithaf ein gallu mewn perthynas â chyfranogiad mewn chwaraeon. Mae hynny'n rhannol drwy annog rygbi menywod a phêl-droed menywod, ond hefyd drwy annog cyfleoedd ar wahân, yn wir, i bobl gymryd rhan ar adeg sy'n gyfleus ac yn addas ac yn dderbyniol iddynt, a byddwn yn cael y drafodaeth hon, ac yn ddiau, byddwn yn adrodd yn ôl i chi.

Ymgysylltiad Diwylliannol
Cultural Engagement

4. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cynyddu ymgysylltiad diwylliannol yng Ngogledd Cymru? OAQ53889

4. How is the Welsh Government increasing cultural engagement in North Wales? OAQ53889

The Welsh Government recognises cultural engagement impacts positively on well-being and seeks to increase the availability of the cultural offering through various means, including supporting engagement with communities locally and on the heritage and culture that are important to activity in the region.

Mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod bod ymgysylltiad diwylliannol yn cael effaith gadarnhaol ar les ac yn ceisio cynyddu argaeledd yr arlwy diwylliannol drwy wahanol ffyrdd, gan gynnwys cefnogi ymgysylltiad â chymunedau yn lleol ac ar y dreftadaeth a'r diwylliant sy'n bwysig i weithgarwch yn y rhanbarth.

Diolch. After the Welsh Government commissioned a feasibility study on a national football museum, I said here two years ago that the people of north Wales deserve to have a Welsh national football museum on their doorstep. As I'd also said in the previous Assembly here,  

'Wrexham has an excellent local museum...But people in north Wales can only visit one of the seven free-entry National Museum Wales sites within a realistic 60-mile radius travelling distance, whereas people in Cardiff and Swansea can visit six.'

In supporting a national football museum in Wrexham, I also referred to the illustrious history of Wrexham's Racecourse,

'where the first international match was played in Wales; where the oldest international ground in the world is located; where the Football Association of Wales was formed; and home to...one of the world’s oldest football clubs'

—Wrexham AFC. You issued a statement 12 days ago in writing on the future priorities relating to the feasibility studies on a sport museum and contemporary art gallery, and although the supporter-owned Wrexham football club had previously called for a national football museum to be located within the Racecourse, you stated the consultants' report,

'concluded that developing new facilities at Wrexham Museum would be the best option to... showcase...our football heritage',

and that,

'The realisation...lies not...with the Welsh Government and discussions have now begun with the key partners.'

You also referred to a recommendation by the consultants that this be done in partnership with National Museum Wales/Amgueddfa Cymru. So, I'll cut to my question—I'm sorry I've gone on for so long—how will the involvement of National Museum Wales, in your view, work out? Are you proposing that this becomes part of the National Museum Wales or it's a partner arm's-length organisation? And how will this impact on the physical provision within Wrexham museum—a great museum, but quite small in size? So, are you considering relocation or enlargement, or how might you address this?

Ar ôl i Lywodraeth Cymru gomisiynu astudiaeth ddichonoldeb ar gyfer amgueddfa bêl-droed genedlaethol, dywedais yma ddwy flynedd yn ôl fod pobl gogledd Cymru yn haeddu cael amgueddfa bêl-droed genedlaethol ar garreg eu drws. Fel roeddwn wedi’i ddweud yma yn y Cynulliad blaenorol,

'Mae gan Wrecsam amgueddfa leol ardderchog... Ond un yn unig o saith safle Amgueddfa Genedlaethol Cymru lle y ceir mynediad am ddim y gall pobl yng ngogledd Cymru ymweld â hi o fewn cwmpas realistig o 60 milltir o bellter teithio, lle y gall pobl yng Nghaerdydd ac Abertawe ymweld â chwech o fewn y pellter hwnnw.'

Wrth gefnogi amgueddfa bêl-droed genedlaethol yn Wrecsam, cyfeiriais hefyd at hanes trawiadol Cae Ras Wrecsam,

'ble y chwaraewyd y gêm ryngwladol gyntaf yng Nghymru; lle y lleolir y cae rhyngwladol hynaf yn y byd; lle y ffurfiwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru; a chartref… un o glybiau pêl-droed hynaf y byd'

—CPD Wrecsam. Fe gyhoeddoch chi ddatganiad ysgrifenedig 12 diwrnod yn ôl ar flaenoriaethau ar gyfer y dyfodol mewn perthynas â'r astudiaethau dichonoldeb ar gyfer amgueddfa chwaraeon ac oriel gelf gyfoes, ac er bod clwb pêl-droed Wrecsam, sy'n eiddo i gefnogwyr, eisoes wedi galw am leoli amgueddfa bêl-droed genedlaethol yn y Cae Ras, dywedasoch fod adroddiad yr ymgynghorwyr wedi dod i’r casgliad,

'mai datblygu cyfleusterau newydd yn Amgueddfa Wrecsam fyddai'r dewis gorau ar gyfer arddangos treftadaeth bêl-droed Cymru’,

a hefyd,

'[nad] cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru yn unig fydd hyn, ac… mae trafodaethau wedi dechrau gyda'r partneriaid allweddol.'

Cyfeiriasoch hefyd at argymhelliad gan yr ymgynghorwyr y dylid gwneud hyn mewn partneriaeth ag Amgueddfa Cymru. Felly, fe ofynnaf fy nghwestiwn—mae'n ddrwg gennyf am siarad am gymaint o amser—sut y bydd cyfraniad Amgueddfa Cymru, yn eich barn chi, yn gweithio? A ydych yn argymell bod hyn yn dod yn rhan o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, neu a yw'n sefydliad partner hyd braich? A sut y bydd hyn yn effeithio ar y ddarpariaeth ffisegol yn amgueddfa Wrecsam—amgueddfa wych, ond yn eithaf bach o ran maint? Felly, a ydych yn ystyried adleoli neu ehangu, neu sut y gallech fynd i'r afael â hyn?

The intention is that there should be a strong sporting museum in Wrexham. The question of its location is a matter for discussion with the existing Wrexham museum and the Wrexham local authority. Those discussions are still continuing. What I'm keen to ensure is that the sporting activity of Wales is represented in the regions of Wales. So, in north Wales, it would be in Wrexham. There is, I think, an opportunity for further celebration of sporting heritage in St Fagans, apart from the national museum, but the relationship that I envisage, and it's with the agreement of the national museum, should be a relationship where the national museum at its seven or eight sites, if we include Treforest, relate to the regional and local museums in support of their activity and that, when we have national collections, the museums are of sufficient quality—and this applies particularly to contemporary art as much as to sport artefacts—the galleries and museums are of sufficient standard to be able to receive the national collection. And that will require further investment. So, I am still continuing to develop our action plan in relation to both a sport museum and a contemporary art museum in a way that ensures that there will be a distributive model that will work to enable as many people in Wales as possible to see the national treasures.

Y bwriad yw y dylai fod amgueddfa chwaraeon gref yn Wrecsam. Mae’r cwestiwn ynghylch ei lleoliad yn fater i'w drafod gydag amgueddfa bresennol Wrecsam ac awdurdod lleol Wrecsam. Mae'r trafodaethau hynny'n mynd rhagddynt. Yr hyn rwy’n awyddus i'w sicrhau yw bod gweithgarwch chwaraeon Cymru yn cael ei gynrychioli yn rhanbarthau Cymru. Felly, yng ngogledd Cymru, byddai hynny’n digwydd yn Wrecsam. Yn fy marn i, ceir cyfle i ddathlu treftadaeth chwaraeon ymhellach yn Sain Ffagan, ar wahân i'r amgueddfa genedlaethol, ond dylai'r berthynas rwy’n ei rhagweld, a chyda chytundeb yr amgueddfa genedlaethol, fod yn berthynas lle mae'r amgueddfa genedlaethol ar ei saith neu wyth safle, os ydym yn cynnwys Trefforest, yn berthnasol i'r amgueddfeydd rhanbarthol a lleol ac yn cefnogi eu gweithgareddau, a phan fydd gennym gasgliadau cenedlaethol, fod yr amgueddfeydd o ansawdd digonol—ac mae hyn yr un mor berthnasol i gelf gyfoes ag i arteffactau chwaraeon—fod yr orielau a'r amgueddfeydd o safon ddigonol i allu derbyn y casgliad cenedlaethol. A bydd hynny'n golygu buddsoddiad pellach. Felly, rwy'n parhau i ddatblygu ein cynllun gweithredu mewn perthynas ag amgueddfa chwaraeon ac amgueddfa gelf gyfoes mewn ffordd sy'n sicrhau y ceir model dosbarthu a fydd yn gweithio i alluogi cymaint o bobl yng Nghymru â phosibl i weld y trysorau cenedlaethol.

14:50
Cyrsiau Prifysgolion drwy Gyfrwng y Gymraeg
University Courses through the Medium of Welsh

5. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael yn ddiweddar gyda'r Gweinidog Addysg ynghylch darparu cyrsiau prifysgolion drwy gyfrwng y Gymraeg? OAQ53903

5. What recent discussions has the Minister had with the Minister for Education regarding the provision of university courses through the medium of Welsh? OAQ53903

I have regular meetings with the Minister for Education where we discuss issues relating to Welsh-medium education. Ensuring the provision of Welsh-medium courses within universities is a key priority for the Welsh Government, and the role of the Coleg Cymraeg Cenedlaethol is, of course, vital in securing this aim.

Rwy'n cael cyfarfodydd rheolaidd gyda'r Gweinidog Addysg lle rydym yn trafod materion sy'n ymwneud ag addysg cyfrwng Cymraeg. Mae sicrhau darpariaeth cyrsiau cyfrwng Cymraeg mewn prifysgolion yn flaenoriaeth allweddol i Lywodraeth Cymru, ac wrth gwrs, mae rôl y Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn hanfodol i sicrhau'r nod hwn.

I'm grateful to the Minister for her answer, and I'd associate myself with what she says about the role of the Coleg Cymraeg Cenedlaethol. It's beginning to deliver a transformation. However, I have had brought to my notice by an individual constituent—and I won't even mention the university concerned because this young person is concerned about being exposed—that when she raised the possibility of undertaking part of a course through the medium of Welsh, she was met with a really unhelpful and dismissive attitude, and it was perfectly possible for her to do that because there was a tutor available who could have delivered part of that course. This reflects a concern that has been raised with me by others that there are some parts of our universities that are still culturally resistant to this and that they don't see the provision of courses through the medium of Welsh, particularly perhaps in non-traditional subjects, as something that's for them. What further steps can the Minister take, working with the Minister for Education and obviously with the Coleg Cymraeg Cenedlaethol but also with the Higher Education Funding Council for Wales to help challenge the remains of this negative and, I think, now very much a minority culture within some of our universities and to emphasise that there is nothing for a university to lose and everything for it to gain by making this provision available?

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am ei hateb, ac eiliaf yr hyn a ddywed am rôl y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae'n dechrau cyflawni trawsnewidiad. Fodd bynnag, mae etholwr wedi dweud wrthyf—ac nid wyf am enwi’r brifysgol dan sylw gan fod yr unigolyn ifanc yn pryderu am gael ei datgelu—pan gododd y posibilrwydd o wneud rhan o gwrs drwy gyfrwng y Gymraeg, cafodd ymateb anghymwynasgar a diystyriol iawn, ac roedd yn gwbl bosibl iddi wneud hynny gan fod tiwtor ar gael a allai fod wedi darparu rhan o'r cwrs hwnnw. Mae hyn yn adlewyrchu pryder a fynegwyd wrthyf gan eraill fod rhai rhannau o'n prifysgolion yn dal i fod yn ddiwylliannol wrthwynebol i hyn, ac nad ydynt o’r farn fod darparu cyrsiau drwy gyfrwng y Gymraeg, yn enwedig efallai mewn pynciau anhraddodiadol, yn rhywbeth ar eu cyfer hwy. Pa gamau pellach y gall y Gweinidog eu cymryd, gan weithio gyda'r Gweinidog Addysg, ac yn amlwg, gyda'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol, ond hefyd gyda Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru i helpu i herio’r hyn sy’n weddill o’r diwylliant negyddol hwn, ac yn fy marn i, diwylliant sy’n lleiafrifol bellach yn rhai o'n prifysgolion, a phwysleisio nad oes gan brifysgol unrhyw beth i’w golli a phopeth i’w ennill drwy sicrhau bod y ddarpariaeth hon ar gael?

Thank you. I think you're absolutely right that there has been a transformation as a result of the establishment of the Coleg Cymraeg Cenedlaethol, but it's still fairly new, and so that cultural embeddedness really still needs to deliver. It is delivering very significantly in terms of modules in certain specific subjects, but you're right that there are pockets where that is proving more difficult than others. What we will continue to do, of course, is to work through the Coleg Cymraeg Cenedlaethol, which receives a significant sum of money, because, actually, this is not just about the courses they do; it's about their opportunity to live and work and speak in Welsh. And what we have found is that there is this huge drop-off that comes the moment people leave their Welsh-language schools. So, unless we provide that opportunity to continue, even if it's just on a modular basis, which the Member recognises—we're not talking about complete courses here—. I think that has to be a step that we keep progressing, but I will undertake to discuss that further with the education Minister.

Diolch. Credaf eich bod yn llygad eich lle fod trawsnewidiad wedi digwydd o ganlyniad i sefydlu'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol, ond mae'n weddol newydd o hyd, ac felly mae gwir angen i’r gwreiddio diwylliannol hwnnw gyflawni o hyd. Mae'n cyflawni'n dda iawn o ran modiwlau mewn rhai pynciau penodol, ond rydych yn llygad eich lle fod pocedi i’w cael lle mae hynny'n anos nag mewn mannau eraill. Yr hyn y byddwn yn parhau i'w wneud, wrth gwrs, yw gweithio drwy'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol, sy'n derbyn swm sylweddol o arian, oherwydd, mewn gwirionedd, nid yw hyn yn ymwneud yn unig â'r cyrsiau a wnânt; mae'n ymwneud â'u cyfle i fyw ac i weithio ac i siarad yn Gymraeg. A'r hyn a welsom yw cwymp enfawr pan fydd pobl yn gadael eu hysgolion Cymraeg. Felly, oni bai ein bod yn darparu'r cyfle hwnnw i barhau, hyd yn oed os yw hynny ar sail modiwlau'n unig, sy’n rhywbeth y mae'r Aelod yn ei gydnabod—nid ydym yn sôn am gyrsiau cyfan yma—. Credaf fod yn rhaid i hynny fod yn gam rydym yn parhau i'w ddatblygu, ond rwy’n ymrwymo i drafod hynny ymhellach gyda'r Gweinidog addysg.

Students from the age of three to 18 are taught through the medium of Welsh. They learn all the technical words through the medium of Welsh and therefore they don't know the technical words in English. It's not that they can't speak English, but the technical words are words that are specific to the subjects—they only know the Welsh versions of them. Will you work with the education Minister and Welsh universities to produce a road map to increase the number of subjects available in Welsh universities through the medium of Welsh, especially in those very popular subjects that every university runs?

Mae myfyrwyr rhwng tair a 18 oed yn cael eu haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Maent yn dysgu'r holl eiriau technegol drwy gyfrwng y Gymraeg, ac felly nid ydynt yn gwybod y geiriau technegol yn Saesneg. Nid ydynt yn methu siarad Saesneg, ond mae'r geiriau technegol yn eiriau sy'n benodol i'r pynciau—dim ond y fersiynau Cymraeg y maent yn ei wybod. A wnewch chi weithio gyda'r Gweinidog addysg a phrifysgolion Cymru i gynhyrchu map i gynyddu nifer y pynciau sydd ar gael mewn prifysgolion yng Nghymru drwy gyfrwng y Gymraeg, yn enwedig y pynciau poblogaidd iawn hynny y mae pob prifysgol yn eu cynnig?

14:55

Already there has been a huge increase, so we're up to about 6,800 students now who are already studying part of their degree through the medium of Welsh. Of course, what we've done is to enhance the offer beyond higher education now; it's going into further education, which I think is essential. But what's important also—. I think there is a debate to be had in terms of the technical language and making sure that people understand and have a bilingual understanding of the technical terms. I think that is a discussion that does need to be had, particularly if people, of course, are going on to study in non-Welsh universities, so they will need to be equipped with that. But what is important, I think, is that we continue down this path that the Coleg Cymraeg Cenedlaethol has been delivering, but let's have a look now at how they can deliver in the further education sector.

Mae cynnydd enfawr wedi bod yn barod, felly mae gennym oddeutu 6,800 o fyfyrwyr bellach sydd eisoes yn astudio rhan o'u gradd drwy gyfrwng y Gymraeg. Wrth gwrs, yr hyn a wnaethom yw gwella'r cynnig y tu hwnt i addysg uwch yn awr; mae'n cynnwys addysg bellach, sy'n hanfodol yn fy marn i. Ond yr hyn sydd hefyd yn bwysig—. Credaf fod dadl i'w chael o ran yr iaith dechnegol a sicrhau bod pobl yn deall y termau technegol yn ddwyieithog. Credaf fod honno'n drafodaeth y mae angen ei chael, yn enwedig os yw pobl, wrth gwrs, yn mynd ymlaen i astudio mewn prifysgolion y tu allan i Gymru, felly bydd angen sicrhau eu bod yn barod ar gyfer hynny. Ond yr hyn sy'n bwysig, yn fy marn i, yw ein bod yn parhau i ddilyn y trywydd hwn y mae'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol wedi bod yn ei ddarparu, ond gadewch i ni edrych yn awr ar sut y gallant gyflawni yn y sector addysg bellach.

Cysylltiadau Llywodraeth Cymru â Thwrci
The Welsh Government's Relations with Turkey

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gysylltiadau Llywodraeth Cymru â Thwrci? OAQ53908

6. Will the Minister make a statement about the Welsh Government's relations with Turkey? OAQ53908

Wales and Turkey enjoy a cordial relationship focused on education, trade and cultural links. The Turkish ambassador to the UK visited Wales in the new year, and last week we received a delegation from the Turkish ministry of education.

Mae gan Gymru a Thwrci berthynas dda sy'n canolbwyntio ar addysg, masnach a chysylltiadau diwylliannol. Ymwelodd llysgennad Twrci yn y DU â Chymru yn y flwyddyn newydd, a'r wythnos diwethaf, fe groesawom ni ddirprwyaeth o weinyddiaeth addysg Twrci.

Thank you, Minister, for that. You'll be aware that Imam Sis, a Kurdish citizen now residing in Wales, has been on hunger strike for 157 days. I know you're aware of it because I know that the community much appreciates the private visit that you made to talk to him. But I wonder what progress, if any, has been made on persuading the Turkish Government to end the total isolation of the Kurdish leader Abdullah Öcalan, which is the reason why Imam Sis is heading for taking his own life in the cause that he feels so passionately about. As this is not a devolved matter—foreign affairs are largely the responsibility of the UK Government and the UK Parliament—have you been ascertain what the local MP, Jessica Morden, has been able to do in the UK Parliament, and what Jeremy Hunt's response has been to the plight of our citizen, which I know is a cause for huge concern amongst my constituents and many other people's?

Diolch, Weinidog. Fe fyddwch yn ymwybodol fod Imam Sis, dinesydd Cwrdaidd sydd bellach yn byw yng Nghymru, wedi bod ar streic newyn ers 157 diwrnod. Gwn eich bod yn ymwybodol ohono gan y gwn fod y gymuned yn gwerthfawrogi eich ymweliad preifat i siarad ag ef. Ond tybed pa gynnydd, os o gwbl, a wnaed o ran perswadio Llywodraeth Twrci i roi terfyn ar ynysu’r arweinydd Cwrdaidd Abdullah Öcalan, sef y rheswm pam fod Imam Sis yn agosáu at farw dros yr achos y mae’n teimlo cymaint o angerdd yn ei gylch. Gan nad yw hwn yn fater datganoledig—cyfrifoldeb Llywodraeth y DU a Senedd y DU yw materion tramor i raddau helaeth—a ydych wedi gallu canfod beth y mae'r AS lleol, Jessica Morden, wedi gallu ei wneud yn Senedd y DU, a beth oedd ymateb Jeremy Hunt i sefyllfa enbyd ein dinesydd, gan y gwn fod hyn yn achos cryn bryder ymhlith fy etholwyr a llawer o bobl eraill?

Thank you. We are, of course, extremely concerned about the condition of Imam Sis, and that's why, a few weeks ago, I wrote to the Foreign Secretary asking him to consider the situation and the concerns that were expressed here in the Assembly. Of course, we do recognise that foreign affairs is a reserved area, but it is important, when people feel strongly about a particular area, that we can communicate that to the Foreign Secretary. We did that. I still haven't had a response from the Foreign Secretary on that matter, but what I can report to you is that I know that the UK Government raised the Öcalan case with the Turkish authorities and the Turkish ambassador last week. I know that Öcalan has had access to lawyers, on 2 May, and that was the first time in a number of years that that has happened, but he's also asked the hunger strikers not to continue to the point that it threatened their health or they risked death. So, we are extremely concerned about the situation with Imam Sis.

Diolch. Wrth gwrs, rydym yn bryderus iawn ynghylch cyflwr Imam Sis, a dyna pam yr ysgrifennais, ychydig wythnosau yn ôl, at yr Ysgrifennydd Tramor yn gofyn iddo ystyried y sefyllfa a'r pryderon a fynegwyd yma yn y Cynulliad. Wrth gwrs, rydym yn cydnabod bod materion tramor yn faes a gedwir yn ôl, ond mae'n bwysig, pan fydd pobl yn teimlo'n gryf am faes penodol, ein bod yn gallu cyfathrebu hynny i'r Ysgrifennydd Tramor. Fe wnaethom hynny. Rwy'n dal i ddisgwyl ymateb gan yr Ysgrifennydd Tramor ar y mater, ond yr hyn y gallaf ddweud wrthych yw fy mod yn gwybod bod Llywodraeth y DU wedi codi achos Öcalan gydag awdurdodau Twrci a llysgennad Twrci yr wythnos diwethaf. Gwn fod Öcalan wedi cael mynediad at gyfreithwyr, ar 2 Mai, ac mai dyna oedd y tro cyntaf mewn sawl blwyddyn i hynny ddigwydd, ond mae hefyd wedi gofyn i'r streicwyr newyn beidio â pharhau heibio'r pwynt lle mae'n peryglu eu hiechyd neu mewn perygl o farw. Felly, rydym yn bryderus iawn ynghylch sefyllfa Imam Sis.

I'm sure, like me, you'll want to thank the UK Government for raising concerns about human rights abuses in Turkey. You've quite rightly said that this is a non-devolved matter, but one thing about Turkey is that we've obviously got a significant Turkish diaspora here in Wales, and I think it is important that we use the opportunities that are there in terms of those links with the Turkish diaspora and their links back home to promote positive relationships with Turkey, where Wales can have a positive impact on social attitudes in that country. So, can I ask you what work you and your officials are doing with the Turkish diaspora in particular in order to promote those civil society links, in order to change some of the attitudes towards human rights and other matters in Turkey that perhaps don't fit with our social values here in Wales?

Rwy'n siŵr y byddwch, fel finnau, yn awyddus i ddiolch i Lywodraeth y DU am fynegi pryderon ynghylch camweddau hawliau dynol yn Nhwrci. Fe ddywedoch, yn gwbl gywir, fod hwn yn fater sydd heb ei ddatganoli, ond un peth am Twrci yw ei bod yn amlwg fod gennym boblogaeth Dwrcaidd alltud sylweddol yma yng Nghymru, a chredaf ei bod yn bwysig ein bod yn defnyddio'r cyfleoedd sydd ar gael o ran y cysylltiadau hynny â'r boblogaeth Dwrcaidd alltud a'u cysylltiadau ag adref i hyrwyddo perthynas gadarnhaol â Thwrci, lle gall Cymru gael effaith gadarnhaol ar agweddau cymdeithasol yn y wlad honno. Felly, a gaf fi ofyn i chi pa waith penodol rydych chi a'ch swyddogion yn ei wneud gyda'r boblogaeth Dwrcaidd alltud i hyrwyddo'r cysylltiadau hynny â'r gymdeithas sifil, er mwyn newid rhai o'r agweddau tuag at hawliau dynol a materion eraill yn Nhwrci nad ydynt o bosibl yn cyd-fynd â'n gwerthoedd cymdeithasol yma yng Nghymru?

Thank you. Well, I spoke initially about the fact that we are focused on education, trade and cultural links with Turkey. Turkey is indeed the country where we send—. It's the eleventh biggest export market for us, so it's not an insignificant nation in that sense. Of course, we are keen to ensure that we continue our dialogue with civil society, and that visit by the Turkish ambassador also meant that he was able to go and speak to and visit some Turkish companies that have been based here and have invested here in Wales.

Diolch. Wel, soniais i gychwyn am y ffaith ein bod yn canolbwyntio ar addysg, masnach a chysylltiadau diwylliannol â Thwrci. Yn wir, Twrci yw'r wlad lle rydym yn anfon—. Dyma'r farchnad allforio fwyaf ond deg i ni, felly nid yw'n genedl ansylweddol yn yr ystyr hwnnw. Wrth gwrs, rydym yn awyddus i sicrhau ein bod yn parhau â'n deialog â chymdeithas sifil, a golygai’r ymweliad gan lysgennad Twrci ei fod wedi gallu mynd i siarad â rhai cwmnïau o Dwrci sydd wedi'u lleoli yma ac sydd wedi buddsoddi yma yng Nghymru.

15:00
Y Cytundeb Partneriaeth Economaidd Rhwng yr UE a Japan
The Economic Partnership Agreement Between the EU and Japan

7. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o effaith y Cytundeb Partneriaeth Economaidd rhwng yr UE a Japan ar Gymru? OAQ53892

7. What assessment has the Minister made of the impact of the Economic Partnership Agreement between the EU and Japan on Wales? OAQ53892

Japan remains a key trade partner for Wales and it is important that Welsh companies can continue to trade with Japan in the future. The Welsh Government continues to assess and monitor the impact of the economic partnership on Wales.  

Mae Japan yn parhau i fod yn bartner masnach allweddol i Gymru ac mae'n bwysig bod cwmnïau o Gymru'n gallu parhau i fasnachu â Japan yn y dyfodol. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i asesu a monitro effaith y bartneriaeth economaidd ar Gymru.  

I thank the Minister for that reply, and I'm sure she'll agree with me that it is important that we conclude a successor agreement to the EU agreement as soon as possible when we leave. She said earlier in response to Darren Millar that it's easier to create a trade deal when you've got 450 million people than it is with 50 million. I'm not sure there's any historical evidence to justify that assertion, but what is incontestably true is that it's easier to conclude a deal if you're negotiating on behalf of one country than 28 countries, as the progress of the EU-Canada trade agreement certainly demonstrated.

Will she agree with me that trade with Japan is very important, particularly for the automotive industry, because there was a 25 per cent increase in the demand for British-made cars in Japan last year? As the British economy is doing pretty well internationally, there is every reason to expect that we will be able to increase our trade with Japan significantly. The latest GDP figures for the UK show 0.5 per cent growth, business investment up 0.5 per cent and manufacturing growth up 2.2 per cent, compared with 0.4 per cent in the EU, and the German Government has recently slashed its growth forecast for this year from 2.1 per cent to 0.5 per cent, so outside the EU, and trading with the 85 per cent of the global economy that is not in the EU, offers us the best chance for Britain to succeed in the future.

Diolch i'r Gweinidog am yr ateb hwnnw, ac rwy'n siŵr y bydd yn cytuno â mi ei bod yn bwysig i ni gwblhau cytundeb olynol i gytundeb yr UE cyn gynted â phosibl pan fyddwn yn gadael. Dywedodd yn gynharach, mewn ymateb i Darren Millar, ei bod yn haws creu cytundeb masnach pan fo gennych 450 miliwn o bobl na gwneud hynny gyda 50 miliwn o bobl. Nid wyf yn siŵr a oes unrhyw dystiolaeth hanesyddol i gyfiawnhau'r honiad hwnnw, ond mae’n wir ei bod yn haws cwblhau cytundeb os ydych yn negodi ar ran un wlad nag ar ran 28 o wledydd, fel y dangosodd cynnydd cytundeb masnach Canada a’r UE yn glir iawn.

A yw hi'n cytuno bod masnachu â Japan yn bwysig iawn, yn enwedig i'r diwydiant modurol, oherwydd gwelwyd cynnydd o 25 y cant yn y galw am geir a wnaed ym Mhrydain yn Japan y llynedd? Gan fod economi Prydain yn gwneud yn eithaf da yn rhyngwladol, mae pob rheswm dros ddisgwyl y byddwn yn gallu cynyddu ein masnach gyda Japan yn sylweddol. Mae'r ffigurau cynnyrch domestig gros diweddaraf ar gyfer y DU yn dangos cynnydd o 0.5 y cant, cynnydd o 0.5 y cant mewn buddsoddiad busnes a chynnydd o 2.2 y cant mewn gweithgynhyrchu, o'i gymharu â 0.4 y cant yn yr UE, ac mae Llywodraeth yr Almaen wedi lleihau ei rhagolygon twf ar gyfer eleni o 2.1 y cant i 0.5 y cant, felly, bod ar y tu allan i'r UE, a masnachu gydag 85 y cant o'r economi fyd-eang nad yw yn yr UE sy’n cynnig y cyfle gorau i Brydain lwyddo yn y dyfodol.

Well, we hark back to this continual bleat that we hear: 'Let's go and make these trade deals with people all round the world.' The fact is that 50 per cent of our exports go to the EU. You cannot—[Interruption.] In trade in goods, in Wales, it's about 50 per cent, which is different from the UK, which is about 40 per cent.

I think what is important is that we understand that you cannot simply sign these trade agreements overnight. Sometimes they take years and years and years to develop, as we know from the attempt by the United States to make a trade deal with the European Union. So we know that this is going to be extremely difficult, and we know that we are likely to get a better deal as a member of a group where you can buy and sell goods with 500 million people.

Now, I think what's important is that we don't lose faith and we don't lose hope. I think we have got a strong relationship with the Japanese, and we need to build on that and make sure that we develop those bilateral relationships to continue with the investment that we hope that they will continue to make in our country, but also that we take the opportunity to increase our exports to Japan, and that's certainly something we hope we'll be doing during the world cup.

Wel, rydym yn clywed y brefu parhaus hwn eto: 'Gadewch i ni wneud y cytundebau masnach hyn gyda phobl ar hyd a lled y byd.' Y ffaith amdani yw bod 50 y cant o'n hallforion yn mynd i'r UE. Ni allwch—[Torri ar draws.] O ran masnachu nwyddau, yng Nghymru, mae oddeutu 50 y cant, sy'n wahanol i'r DU, sydd oddeutu 40 y cant. 

Rwy'n credu mai'r hyn sy'n bwysig yw ein bod yn deall na allwch lofnodi'r cytundebau masnach hyn dros nos. Weithiau maent yn cymryd blynyddoedd i’w datblygu, fel y gwyddom o ymgais yr Unol Daleithiau i ffurfio cytundeb masnach â'r Undeb Ewropeaidd. Felly rydym yn gwybod y bydd hyn yn anodd iawn, a gwyddom ein bod yn debygol o gael cytundeb gwell fel aelod o grŵp lle gallwch brynu a gwerthu nwyddau gyda 500 miliwn o bobl.

Nawr, credaf ei bod yn bwysig nad ydym yn colli ffydd nac yn colli gobaith. Rwy'n credu bod gennym berthynas gref â'r Japaneaid, ac mae angen i ni adeiladu arni a sicrhau ein bod yn datblygu'r berthynas ddwyochrog honno i barhau â'r buddsoddiad y gobeithiwn y byddant yn parhau i'w wneud yn ein gwlad, ond hefyd ein bod yn manteisio ar y cyfle i gynyddu ein hallforion i Japan, ac mae hwnnw'n sicr yn rhywbeth y gobeithiwn ei wneud yn ystod cwpan y byd. 

Earlier in the question session, people were highlighting the Rugby World Cup in Japan and the long-established trade links that we have with Japan, Minister. What benchmarks have you set for success with the various missions that will be going out on the back of the world cup to Japan? Rather than just measuring it in cups of coffee and Welsh cakes drunk, it is important that we can measure true success when the world cup finishes, and that the profile of Wales and the penetration of the Japanese market is far greater than when the world cup began.

Yn gynharach yn y sesiwn gwestiynau, roedd pobl yn trafod Cwpan Rygbi'r Byd yn Japan a'r cysylltiadau masnach hirsefydlog sydd gennym â Japan, Weinidog. Pa feincnodau rydych wedi'u gosod ar gyfer llwyddiant gyda'r gwahanol deithiau masnach a fydd yn cael eu trefnu i Japan yn sgil cwpan y byd? Yn hytrach na mynd ati i’w fesur mewn cwpaneidiau o goffi a yfir a chacennau cri a fwyteir, mae'n bwysig ein bod yn gallu mesur gwir lwyddiant pan fydd cwpan y byd yn dod i ben, a bod proffil Cymru a threiddiad marchnad Japan yn llawer mwy na phan ddechreuodd cwpan y byd.

I think you're absolutely right. What we need to see is some really hard delivery figures. That's why I'm having a meeting immediately after this to discuss with our representative who is out in Japan and who's come back to Wales to have discussions on this, to really work out exactly what it is we're trying to land as a result of this opportunity, this one-off opportunity we have, to expose our nation on an international stage. I don't think we should limit ourselves to Japan. I think there's an opportunity for us to show ourselves more broadly in the far east. I think, if you look at benchmarks for success, I would certainly hope to see at the end that we would increase the amount of food and drink, for example, that we're able to export. And of course we're looking, in particular, to see if we can open the lamb market there and that we can really bounce into that market on the back of that.

Credaf eich bod yn hollol gywir. Mae angen i ni weld ffigurau cyflawni pendant iawn. Dyna pam fod gennyf gyfarfod yn syth ar ôl hyn gyda’n cynrychiolydd yn Japan, sydd wedi dychwelyd i Gymru i drafod hyn, er mwyn penderfynu beth yn union rydym yn ceisio’i ennill o ganlyniad i’r cyfle hwn, y cyfle unigryw hwn sydd gennym, i arddangos ein gwlad ar lwyfan rhyngwladol. Nid wyf yn credu y dylem gyfyngu ein hunain i Japan. Credaf fod cyfle i ni ddangos ein hunain yn fwy eang yn y dwyrain pell. Rwy’n credu, os edrychwch ar feincnodau ar gyfer llwyddiant, buaswn yn sicr yn gobeithio y byddwn yn gweld cynnydd yn y pen draw yn y bwyd a diod y gallwn ei allforio, er enghraifft. Ac wrth gwrs, rydym yn edrych i weld yn benodol a allwn agor y farchnad cig oen yno a sicrhau y gallwn lamu i'r farchnad honno yn sgil cwpan y byd.

15:05
3. Cwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad
3. Questions to the Assembly Commission

Item 3 on the agenda this afternoon are questions to the Assembly Commission. The first question this afternoon will be answered by the Llywydd. Janet Finch-Saunders.

Eitem 3 ar yr agenda y prynhawn yma yw’r cwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad. Bydd y cwestiwn cyntaf y prynhawn yma yn cael ei ateb gan y Llywydd. Janet Finch-Saunders.

Eisteddfod yr Urdd 2019
The Urdd Eisteddfod 2019

1. A wnaiff y Comisiwn ddatganiad am gyfranogiad y Cynulliad yn Eisteddfod yr Urdd 2019? OAQ53898

1. Will the Commission make a statement on the Assembly's involvement in the Urdd Eisteddfod 2019? OAQ53898

Mae'n bleser gweld Eisteddfod yr Urdd yn cael ei hadeiladu o'n cwmpas yn y bae yma. Yr wythnos nesaf, caiff yr arddangosfa celf, dylunio a thechnoleg ei chynnal yn y Senedd, ac yno hefyd bydd aelodau o Senedd Ieuenctid Cymru yn hyrwyddo eu gwaith nhw drwy'r wythnos. Bydd cyfle i ymwelwyr ddysgu am waith y Cynulliad a thynnu llun yn y Siambr yma yn ystod yr wythnos. Bydd pafiliwn y dysgwyr yn defnyddio'r Pierhead. Ac os caf i gymryd y cyfle i ddymuno’n dda i'r Urdd ac i'r holl bobl ifanc hynny fydd yn cystadlu ac yn cymryd rhan yma yn Eisteddfod yr Urdd ym Mae Caerdydd yr wythnos nesaf. 

It is a pleasure to see the Urdd Eisteddfod being built around us in the bay. Next week, the art, design and technology exhibition will be held in the Senedd, and that is also where members of the Welsh Youth Parliament will also be promoting their work throughout the week. Visitors will have the opportunity to learn about the Assembly’s work and have their photograph taken in the Chamber during the week. The Welsh learners pavilion will use the Pierhead. And if I could take this opportunity to wish the Urdd well and all those young people who will be competing and taking part here in the Urdd Eisteddfod in Cardiff Bay next week.

Diolch yn fawr. I think that's the first time I've asked a question in this Assembly where I really felt the need not to ask a supplementary because you've actually addressed many of the points.

But I would also like to endorse the thanks and congratulations to everybody taking part. Obviously, this is the heart of the Urdd Eisteddfod next week, with this institution of Welsh democracy becoming the home for the art, design and technology exhibition. And I think it's fantastic to note that over 100,000 visitors will be here, many frequenting this building, and will learn about the work we undertake.

The question I was going to ask, anyway: given that the Eisteddfod coincides with the 20-year anniversary, what consideration has the Commission given to commemoration in the presence of the event in the Senedd, such as through exploring the possibility of retaining an art exhibition or inviting attendees to perhaps create a piece of creative work that could actually then be put on display here? Diolch.

Diolch yn fawr. Rwy'n credu mai dyna'r tro cyntaf i mi ofyn cwestiwn yn y Cynulliad hwn lle nad wyf wedi teimlo bod angen gofyn cwestiwn atodol oherwydd rydych wedi mynd i'r afael â llawer o'r pwyntiau mewn gwirionedd.

Ond hoffwn longyfarch a diolch i bawb sy’n cymryd rhan. Yn amlwg, dyma fydd calon Eisteddfod yr Urdd yr wythnos nesaf, a bydd y sefydliad hwn sy'n cynrychioli democratiaeth Gymreig yn gartref i'r arddangosfa gelf, dylunio a thechnoleg. Ac rwy'n credu ei bod yn wych nodi y bydd dros 100,000 o ymwelwyr yma, a bydd llawer ohonynt yn ymweld â'r adeilad hwn, a byddant yn dysgu am y gwaith rydym yn ei wneud. 

Y cwestiwn roeddwn am ei ofyn, beth bynnag: o gofio bod yr Eisteddfod yn digwydd ar adeg ugeinfed pen blwydd y Cynulliad, pa ystyriaeth y mae'r Comisiwn wedi'i roi i goffáu’r digwyddiad hwn yn y Senedd, megis drwy archwilio'r posibilrwydd o gynnal arddangosfa gelf neu wahodd mynychwyr i greu darn o waith creadigol y gellid ei arddangos yma? Diolch.

Diolch am y cyfraniad yna a'r cwestiwn o ran beth yw hirhoedledd presenoldeb yr Urdd wedi digwyddiadau'r wythnos nesaf. Fe fydd yna gynnwrf yr wythnos nesaf ym Mae Caerdydd. Fe fydd yna bobl ifanc o bob cwr o Gymru, o bob etholaeth yng Nghymru, yn cystadlu ac yn cymryd rhan yma, ac mae hynny i'w groesawu'n fawr iawn. A dwi'n gobeithio y bydd cymaint o Aelodau â phosibl yn gallu gweld hynny ar waith hefyd. Ond, wrth gwrs, fe fyddwn ni'n sicrhau bod y cyhoedd sy'n ymweld â'n Senedd ni yma, efallai am y tro cyntaf hyd yn oed, yn cael y cyfle i ddysgu rhywfaint am y gwaith, yr hyn rŷm ni wedi'i gyflawni dros yr 20 mlynedd ddiwethaf wrth inni fod yn cydnabod hyn. Ac, wrth gwrs, mae'n rhaid i ni gofio bod gwersyll yr Urdd drws nesaf i ni yn barhaol fan hyn hefyd, ac mae aelodau o'r Urdd wastad yn cael eu croesawu yma i'r Senedd—eu Senedd nhw—fel pawb o bobl ifanc Cymru.

Thank you for that contribution and the question in terms of what is the longevity of the presence of the Urdd here following next week's events. There will be excitement in Cardiff Bay next week. There will be young people from all over Wales, from every constituency in Wales, competing and taking part here, and that is to be welcomed greatly. And I hope that as many Members as possible will be able to see that happening as well. But, of course, we will be ensuring that the members of the public who visit our Senedd here, perhaps for the first time, have the opportunity to learn something about the work and what we've achieved over the last 20 years as we recognise this. And, of course, we have to remember that the Urdd camp is next door to us permanently here, and Urdd members are always welcomed here in the Senedd—their Senedd—as are all young people in Wales. 

Thank you. Question 2, which is to be answered by the Commissioner Siân Gwenllian. Dai Lloyd.

Diolch. Cwestiwn 2, sydd i'w ateb gan y Comisiynydd Siân Gwenllian. Dai Lloyd. 

Gosod Dogfennau yn y Gymraeg
Laying Documents in Welsh

2. A wnaiff y Comisiwn ddatganiad yn amlinellu'r camau sy'n cael eu cymryd i sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn gosod dogfennau gerbron y Cynulliad yma yn y Gymraeg? OAQ53911

2. Will the Commission make a statement outlining the steps being taken to ensure that the Welsh Government lays documents before the Assembly in Welsh? OAQ53911

Diolch yn fawr am y cwestiwn. Mae'r Swyddfa Gyflwyno yn gwirio pob dogfen a osodir. Os na ddarparwyd fersiwn dwyieithog o'r ddogfen, bydd aelod o'r staff yn cysylltu i ofyn a oes fersiwn ar gael. Yn unol â Rheol Sefydlog 15.4, fe ganiateir i ddogfennau gael eu gosod yn uniaith os nad yw'n briodol o dan yr amgylchiadau, neu yn rhesymol ymarferol i ddarparu fersiwn ddwyieithog. Mae Llywodraeth Cymru yn ddarostyngedig i'r Rheol Sefydlog hon.

Wrth gasglu'r ystadegau ar gyfer yr adroddiad blynyddol ar gynllun ieithoedd swyddogol y Comisiwn y llynedd, fe welwyd nad oedd cyfran sylweddol o'r dogfennau sy'n cael eu gosod gan Lywodraeth Cymru yn cael eu gosod yn ddwyieithog. Memoranda esboniadol oedd y rhan fwyaf o'r dogfennau yma, a'r rheswm dros beidio â'u cyflwyno'n ddwyieithog yn ôl y Llywodraeth oedd nad oedd yn ymarferol gallu gwneud hynny. Doeddwn i ddim yn hapus efo hynny, ac yn rhinwedd fy swydd fel y Comisiynydd â chyfrifoldeb am ieithoedd swyddogol, mi wnes i ysgrifennu at y Pwyllgor Busnes am arweiniad pellach. Ac fe ofynnodd y Pwyllgor Busnes i swyddogion drafod y mater. Cyfarfu swyddogion Comisiwn y Cynulliad â swyddogion Llywodraeth Cymru ym mis Mawrth. Yn ystod y cyfarfod, trafodwyd sut y byddai modd i Lywodraeth Cymru wella nifer y dogfennau a osodir yn ddwyieithog, a'r posibilrwydd o bennu targedau ar gyfer y cynnydd hwn, gyda'r nod yn y pen draw o gyflwyno'u holl ddogfennau yn ddwyieithog.

Thank you very much for the question. The Table Office checks every document that is laid. If a bilingual version has not been provided, a member of staff will get in touch to ask whether there’s one available. According to Standing Order 15.4, documents can be laid in one language if it is not appropriate in the circumstances, or not practically reasonable to provide a bilingual version. The Welsh Government is subject to this Standing Order.

When collating the statistics for the annual report on the Commission’s official languages scheme last year, a substantial proportion of documents laid by the Welsh Government were found not to have been laid bilingually. The majority of these documents were explanatory memoranda, and the reason for not submitting them bilingually according to the Government was because it was not practical to do so. I was not happy with that, and in my capacity as the Commissioner with responsibility for official languages, I wrote to the Business Committee for further guidance. And the Business Committee requested that officials discuss the matter. Assembly Commission officials met with Welsh Government officials in March. During the meeting, they discussed how the Welsh Government could improve the number of documents laid bilingually, and the possibility of setting targets for this increase, with the aim, ultimately, of laying all their documents bilingually.

15:10

Diolch yn fawr i'r Comisiynydd am ei hymateb. Cefndir y cwestiwn hwn yw bod y Gweinidog iechyd a'i adran wedi gosod rheoliadau ar gyfer rhoi dyletswyddau o ran y Gymraeg ar ddarparwyr gofal iechyd sylfaenol, yn ogystal â memorandwm esboniadol, yn y Swyddfa Gyflwyno ar 9 Mai eleni. Roedd y memorandwm esboniadol a osodwyd yn uniaith Saesneg. Mae hyn yn syfrdanol yn fy marn i, yn enwedig o ystyried pwnc y ddogfen. Roedd aelodau'r pwyllgor materion cyfansoddiadol yn rhannu fy mhryderon am hyn, a byddwn ni'n ysgrifennu at y Llywodraeth i rannu'r pryderon hynny. Rydw i hefyd wedi derbyn cyngor gan Gomisiynydd y Gymraeg, sydd fwy neu lai yn cadarnhau bod y Llywodraeth yn torri safon yn yr achos yma. Os nad ydy'r Llywodraeth yn meddwl ei bod yn rhesymol i sicrhau y gallwn ni fel Aelodau sy'n cynrychioli'r cyhoedd weld dogfen o'r math yma yn Gymraeg, pa gamau pellach all y Comisiwn eu cymryd i sicrhau nad oes modd i'r Llywodraeth weithredu'n groes i ysbryd y Ddeddf ieithoedd swyddogol ac i'w safonau iaith ei hunan wrth gyflwyno busnes gerbron y Cynulliad hwn?

I thank the Commissioner for that response. The background to this question is that the Minister for health and his department had laid regulations placing duties in terms of the Welsh language on primary care service providers as well as an explanatory memorandum, and they were tabled in the Table Office on 9 May this year. The explanatory memorandum laid was monolingually available in English. This is staggering, in my view, particularly given the subject of the document. Members of the constitutional affairs committee shared my concerns about this and we will be writing to the Government to express those concerns. I've also received advice from the Welsh Language Commissioner, who more or less confirms that the Government is in breach of its standards in this case. If the Government doesn't think that it’s reasonable to ensure that we as Members representing the public should be able to see a document of this kind in Welsh, what further steps can the Commission take to ensure that it isn't possible for the Government to act counter to the spirit of the official languages Act and to its own Welsh language standards in laying business before this Assembly?

Diolch yn fawr i Dai Lloyd am y cwestiwn atodol yna ac am dynnu sylw at y broblem yma. Yn y lle cyntaf, gaf i ddweud fy mod i yn rhannu eich siomedigaeth chi fod y Llywodraeth wedi methu â darparu fersiwn Gymraeg o'r memorandwm esboniadol i'r rheoliadau penodol yma yn ymwneud â'r Gymraeg mewn gwasanaethau gofal sylfaenol pan osodwyd y memorandwm? Dydy o ddim yn cydymffurfio ag ysbryd y cynllun. Dwi yn deall bod swyddogion y Comisiwn wedi mynd yn ôl i ofyn i'r Llywodraeth a oedd bwriad i ddarparu fersiwn ddwyieithog o'r memorandwm, a chafwyd cadarnhad nad oedd bwriad i ddarparu fersiwn Gymraeg.

Mae'r Comisiwn yn disgwyl i Lywodraeth Cymru barchu hawl ein Haelodau i weithio yn eu dewis iaith, a dydy hi ddim yn bosib i Aelodau arddel y dewis hwnnw wrth baratoi at drafodion os nad ydy'r dogfennau arwyddocaol o'r fath ar gael. Dŷn ni'n disgwyl hefyd i Lywodraeth Cymru gyflwyno dogfennau yn y ddwy iaith ar yr un pryd. Nid yw'n dderbyniol i'r sawl sy'n dymuno darllen dogfennau yn Gymraeg orfod aros yn hirach—yn hir iawn weithiau—ar gyfer y fersiwn Gymraeg.

Fel y dywedais i, dwi eisoes wedi ysgrifennu at y Pwyllgor Busnes am hyn ac rwy'n deall bod y trafodaethau rhwng swyddogion Llywodraeth Cymru a Chomisiwn y Cynulliad, ar gais y Pwyllgor Busnes, wedi bod yn rhai positif. Ond, er hynny, mae'r achos penodol yma yn awgrymu bod angen cymryd rhagor o gamau eto, ac mi fyddaf i'n gofyn i swyddogion edrych ar ba gamau pellach allwn ni eu cymryd.

Thank you to Dai Lloyd for that supplementary question and for drawing attention to this problem. In the first place, may I say that I share your disappointment that the Government has failed to provide a Welsh language version of the explanatory memorandum to those specific regulations relating to the Welsh language in primary care when that memorandum was laid? It does not comply with the spirit of the scheme. I do understand that Assembly officials have gone back to ask the Government whether there was an intention to provide a bilingual version of the memorandum, and there was confirmation that there was no intention to provide a Welsh language version.

The Commission does expect the Welsh Government to respect the right of our Members to work in their language of choice, and it is not possible for Members to have that choice in preparing for proceedings if those documents aren't available. We also expect the Welsh Government to submit documents in both languages at the same time. It is not acceptable for those who wish to read documents in Welsh to have to wait longer—a very long time sometimes—for the Welsh language version.

As I said, I have already written to the Business Committee about this and I understand that discussions between Welsh Government officials and Assembly Commission officials, on the request of the Business Committee, have been positive ones. But, this specific case suggests that there is a need to take further steps, and I will ask officials to look at what further steps can be taken.

Thank you. Question 3 is to be answered by Commissioner David Rowlands. Huw Irranca-Davies.

Diolch. Mae cwestiwn 3 i'w ateb gan y Comisiynydd David Rowlands. Huw Irranca-Davies.

Beiciau Cargo
Cargo Bikes

3. A wnaiff y Comisiwn ystyried y posibilrwydd o ddefnyddio beiciau cargo ar gyfer danfoniadau i'r Cynulliad? OAQ53888

3. Will the Commission explore the potential of using cargo bikes for deliveries to the Assembly? OAQ53888

I must admit, when I first considered this question, I had a startling image of a whole cortege of Granvilles turning up outside with their baskets fully laden, but of course these are purpose-built vehicles. The Commission agrees that they have a potential for reducing the impact of delivery vehicles in an urban environment, particularly for the so-called 'last mile' section of a delivery. In keeping with this, I'm pleased to report that we already use a cycle courier service for the transport of documents across Cardiff. In addition, I can confirm that we have spoken to our most frequently used delivery courier about the possibility of using cargo bikes, but given the distance from their depot and their need to remain economically competitive, this is not a feasible option for them at this present time. However, we shall keep this situation under review with them and all our suppliers.

Mae'n rhaid i mi gyfaddef, pan ystyriais y cwestiwn hwn am y tro cyntaf, cefais ddelwedd syfrdanol o lynges gyfan o feiciau Granville yn ymddangos y tu allan gyda'u basgedi’n llawn, ond wrth gwrs, mae'r rhain yn gerbydau pwrpasol. Mae'r Comisiwn yn cytuno bod ganddynt botensial i leihau effaith cerbydau dosbarthu mewn amgylchedd trefol, yn enwedig ar gyfer y 'filltir olaf' o daith ddosbarthu. Yn unol â hyn, rwy'n falch o adrodd ein bod eisoes yn defnyddio cludwyr ar feiciau i gludo dogfennau ar draws Caerdydd. Yn ogystal â hyn, gallaf gadarnhau ein bod wedi siarad am y posibilrwydd o ddefnyddio beiciau cargo gyda’r cludwyr rydym yn eu defnyddio amlaf, ond o ystyried y pellter o'u depo a'r ffaith eu bod angen parhau i fod yn gystadleuol yn economaidd, nid yw hwn yn opsiwn ymarferol iddynt ar hyn o bryd. Fodd bynnag, byddwn yn adolygu'r sefyllfa hon gyda hwy a'n holl gyflenwyr. 

I really welcome that answer and the optimism that lies within it. As you will know, David, these cargo bikes are not some strange little niche area, they're actually in many of the European capital cities now. They've become a fundamental part of that last-mile delivery within cities and urban areas. They don't have to deal with parking tickets. They don't have to deal with problems of congestion. As long as there is a good cycle infrastructure, they can get places faster than delivery vans and so on. So, I wonder if I could, with that note of encouragement that I've just heard, ask the Commission to work with Welsh Government—and I notice our Minister for active travel is here as well—to look at the potential combined between the Commission and Welsh Government to support a growth in cargo bike deliveries across Cardiff—Cathays Park to here, to the fifth floor, and the Commission's work as well—and see if we can build that economic case that will cause either an independent provider or, perhaps, the first Welsh co-operative of cargo bikes here in Cardiff to start that delivery mechanism going within our capital city. 

Rwy'n croesawu'r ateb hwnnw a'r optimistiaeth sydd ynddo. Fel y gwyddoch, David, nid yw'r beiciau cargo hyn yn bethau arbenigol, rhyfedd, maent i'w gweld yn llawer o brifddinasoedd Ewrop bellach. Maent wedi dod yn rhan sylfaenol o ddosbarthu 'milltir olaf' mewn dinasoedd ac ardaloedd trefol. Nid oes rhaid iddynt ymdopi â thocynnau parcio. Nid oes rhaid iddynt ymdopi â phroblemau tagfeydd. Cyhyd â bod seilwaith beicio da, gallant gyrraedd lleoedd yn gyflymach na faniau dosbarthu ac ati. Felly, gyda'r nodyn anogol hwnnw rwyf newydd ei glywed, tybed a gaf fi ofyn i'r Comisiwn weithio gyda Llywodraeth Cymru—a sylwaf fod ein Gweinidog teithio llesol yma hefyd—i edrych ar botensial cyfunol y Comisiwn a Llywodraeth Cymru i gefnogi cynnydd mewn dosbarthiadau beiciau cargo ledled Caerdydd—Parc Cathays i’r lle hwn, i'r pumed llawr, a gwaith y Comisiwn hefyd—a gweld a allwn adeiladu'r achos economaidd a fydd yn ysbrydoli darparwr annibynnol neu'r cwmni beiciau cargo cydweithredol cyntaf yng Nghymru, efallai, yma yng Nghaerdydd, i sbarduno'r mecanwaith dosbarthu hwnnw yn ein prifddinas.   

15:15

Well, I noted in the papers and in the background to this you mentioned a lorry turning up outside the gates with one single parcel in the back, and I actually, by coincidence, witnessed that myself and it did seem a very lonely parcel and a huge lorry, I can assure you. But, of course, that was probably at the end of the delivery schedule that the lorry had. But I can assure you that we are exploring all ways of encouraging couriers and delivery companies to look further into the possibility of delivering, particularly, as we said, on that last mile, and we will keep on. We're in constant contact with those who deliver to the estate and have indicated to them that, should they contemplate initiating such a service in the future, we would be very interested in being involved in such a service. 

Wel, nodais yn y papurau ac yn y cefndir i hyn eich bod wedi sôn am lori'n cyrraedd y tu allan i gatiau'r lle hwn gydag un parsel yn y cefn, a drwy gyd-ddigwyddiad, roeddwn yn dyst i hynny fy hun a gallaf eich sicrhau ei fod yn barsel unig iawn mewn lori enfawr. Ond wrth gwrs, mae’n fwy na thebyg mai hwnnw oedd y parsel olaf oedd gan y lori honno yn ei hamserlen ddosbarthu. Ond gallaf eich sicrhau ein bod yn archwilio pob ffordd o annog cludwyr a chwmnïau dosbarthu i roi ystyriaeth bellach i’r posibilrwydd o ddosbarthu, yn enwedig, fel y dywedasom, y filltir olaf honno, a byddwn yn parhau i wneud hynny. Rydym mewn cysylltiad cyson â'r rheini sy'n dosbarthu i'r ystâd ac rydym wedi dweud wrthynt, pe baent yn ystyried cychwyn gwasanaeth o'r fath yn y dyfodol, y byddai gennym ddiddordeb mawr mewn bod yn rhan o wasanaeth o'r fath.  

Nid yn unig un parsel yn troi i fyny mewn fan, ond yn aml iawn mae yna un aelod o staff neu un—

It's not only a single parcel turning up in a van, but very often there's one member of staff or one—

Forgive me, Llyr. I missed the first part of that. 

Maddeuwch i mi, Llyr. Collais y rhan gyntaf o’r hyn a ddywedoch chi.  

Nid dim ond un parsel yn troi i fyny mewn cerbyd, ond yn aml iawn mae yna unigolion yn troi i fyny mewn cerbydau, boed yn staff neu Aelodau yma hefyd. A gaf i ofyn, felly, yng ngoleuni'r ffaith bod y Cynulliad yma wedi datgan argyfwng newid hinsawdd, fod y Comisiwn yn edrych ar bolisïau cludiant ehangach yn y lle yma ac yn gwneud mwy i annog mentrau sydd nid yn unig yn annog Aelodau i ddefnyddio dulliau mwy amgylcheddol-gyfeillgar o drafnidiaeth ond hefyd mwy o ymdrech i sicrhau ein bod ni'n rhannu cerbydau pan fo cyfle i wneud hynny?

It’s not only a single parcel turning up in a vehicle, but very often there are individuals turning up in vehicles, be they staff or Members of this place. May I ask, therefore, in light of the fact that this Assembly has declared a climate emergency, that the Commission should look at wider transport policies in this place and should do more to encourage initiatives that not only encourage Members to use more environmentally friendly means of transport, but also make more of an effort to ensue that we share vehicles when there is an opportunity to do that?  

Yes, I'm sure that, in questioning in the past, we've indicated that the Commission does take these matters very seriously. Obviously, with the provision of parking for bikes et cetera, that's one of the things that we've been looking at and, of course, again, we're looking at the fact of installing electric charging points; as soon as the spaces become available, we'll be exploiting that as well. So, the Commission is very much committed to reducing the carbon footprint of this Assembly in general terms.

Ie, mewn cwestiynau yn y gorffennol, rwy'n siŵr ein bod wedi nodi bod y Comisiwn o ddifrif ynghylch y materion hyn. Yn amlwg, gyda darpariaeth parcio ar gyfer beiciau ac ati, mae hwnnw’n un o'r pethau y buom yn edrych arnynt ac wrth gwrs, unwaith eto, rydym yn edrych ar osod pwyntiau gwefru trydanol; cyn gynted ag y bydd y lleoedd ar gael, byddwn yn manteisio ar hynny hefyd. Felly, mae'r Comisiwn wedi ymrwymo'n gadarn i leihau ôl-troed carbon y Cynulliad hwn yn gyffredinol.

Thank you. And question 4—Helen Mary Jones—which will be answered by the Llywydd. 

Diolch. A chwestiwn 4—Helen Mary Jones—a fydd yn cael ei ateb gan y Llywydd.  

Hygyrchedd y Senedd
The Accessibility of the Senedd

4. A wnaiff y Comisiwn ddatganiad am hygyrchedd y Senedd i aelodau'r cyhoedd? OAQ53912

4. Will the Commission make a statement on the accessibility of the Senedd to members of the public? OAQ53912

Mae'r Comisiwn wedi ymrwymo i sicrhau bod aelodau'r cyhoedd yn ddiogel wrth ddod i ystad y Cynulliad. Rhan hanfodol o wireddu'r ymrwymiad yma yw cynnal adolygiadau parhaus o'r gweithdrefnau diogelwch i sicrhau eu bod yn ein galluogi i gael cydbwysedd rhwng ein dymuniad i groesawu'r cyhoedd ar yr ystad a'n dyletswydd i gadw pawb yn ddiogel a sicrhau y gall busnes y Cynulliad barhau heb ymyrraeth. 

The Commission is committed to ensuring that members of the public are safe when they access the Assembly estate. An essential part of delivering against this commitment is the continual review of security and safety procedures to ensure that they allow us to balance our desire to welcome the public to the estate with our duty to keep everyone safe and ensure that Assembly business can continue uninterrupted. 

Well, I'm grateful to the Llywydd for that answer and, obviously, there is a balance to be made between safety and security and access, but the Llywydd will be aware of an incident on 1 May this year, when there was a very good-natured and very cheerful demonstration by climate change protesters outside this building, just as this Chamber was debating whether or not we would adopt the policy of a climate change emergency. Those protestors then wished to come in to view the debate from the public gallery. The public gallery at the time was largely empty, and many of them were refused admittance to the building. I am not in a position to establish this one way or the other, but it was certainly the impression of some of those people that whether or not they were admitted depended on their appearance, on whether they were perceived to be respectable. Now, I have to tell the Llywydd that some of the people who were allowed in were women who had gone to Greenham Common with me in the 1980s and would be anything but respectable, where I'm sure that some of the younger people who were excluded were quite possibly very respectable citizens. 

But lighthearted comments apart, I am concerned that we should not be making generalisations. I do not understand why there was any fear that those people who were not admitted would have been any kind of risk. The gallery was almost entirely empty, they had come to make representations to this place about a matter that this place was debating. I, and certainly other Members on this bench, feel that it's highly unfortunate that they weren't admitted, and I'd seek the Commission's assurance that, if there is any policy that if you're protesting one minute, you can't become a member of the public observing the proceedings the next, that policy will be changed.

Wel, rwy'n ddiolchgar i'r Llywydd am yr ateb hwnnw ac yn amlwg, mae angen cydbwysedd rhwng diogelwch a mynediad, ond bydd y Llywydd yn ymwybodol o ddigwyddiad ar 1 Mai eleni, pan gafwyd gwrthdystiad digon heddychlon a hwyliog gan brotestwyr newid hinsawdd y tu allan i'r adeilad hwn, pan oedd y Siambr yn trafod a fyddem yn mabwysiadu'r polisi ynghylch argyfwng newid hinsawdd ai peidio. Roedd y protestwyr hynny eisiau dod i mewn i weld y ddadl o'r oriel gyhoeddus. Roedd yr oriel gyhoeddus ar y pryd yn wag at ei gilydd, a gwrthodwyd mynediad i lawer ohonynt i'r adeilad. Nid wyf mewn sefyllfa i ddweud y naill ffordd neu'r llall, ond yn sicr roedd rhai o’r bobl hynny o dan yr argraff eu bod wedi cael eu gwrthod oherwydd eu hymddangosiad, oherwydd nad oeddent yn cael eu hystyried yn ddigon parchus. Nawr, mae’n rhaid i mi ddweud wrth y Llywydd bod rhai o’r menywod a gafodd fynediad wedi bod yng Nghomin Greenham gyda mi yn yr 1980au a go brin eu bod yn barchus, ond rwy’n siŵr fod rhai o'r bobl iau a waharddwyd yn ddinasyddion parchus iawn yn ôl pob tebyg.  

Ond o ddifrif, rwy'n awyddus iawn i sicrhau nad ydym yn cyffredinoli. Nid wyf yn deall pam fod unrhyw ofn y byddai'r bobl a waharddwyd wedi creu unrhyw fath o risg. Roedd yr oriel bron â bod yn hollol wag, roeddent wedi dod i fynegi barn i'r lle hwn ar fater roedd y lle hwn yn ei drafod. Rwyf fi, ac Aelodau eraill ar y fainc hon yn sicr, yn teimlo ei bod yn anffodus iawn na roddwyd mynediad iddynt, ac os oes unrhyw bolisi sy’n dweud, os ydych yn protestio un funud, na allwch ddod yn aelod o'r cyhoedd i arsylwi ar y trafodion y funud nesaf, hoffwn geisio sicrwydd y Comisiwn y bydd y polisi hwnnw'n cael ei newid.

15:20

Diolch am y cwestiwn. Rydw i'n cofio'r achlysur. Wrth gwrs, fe wnaeth rhai Aelodau ddwyn sylw at y ffaith ar y dydd fod yna brotestwyr sydd hefyd yn aelodau o'r cyhoedd yn awyddus i ddod mewn yn ystod y drafodaeth yna a bod yr oriel gyhoeddus â digon o le ynddi i bobl fedru gwneud hynny.

Fel y nodais i yn yr ateb cychwynnol, mae hyn yn fater o gydbwysedd, wrth gwrs, rhwng materion diogelwch a'r angen i ganiatáu i bobl Cymru fedru ymweld â ni ac i wneud hynny'n ddiogel, ac i fedru gwrando ar ein trafodaethau ni fan hyn. Mae yna god ymddygiad clir i ymwelwyr, ac un sy'n ymdrin hefyd â phrotestiadau. Mae'r cod yn nodi, er mwyn sicrhau diogelwch, mai dim ond chwe chynrychiolydd o grŵp protest sy'n cael bod y tu mewn i'r adeilad ar unrhyw adeg. O ganlyniad, yn yr achos yma, cafodd chwe chynrychiolydd fynediad i'r ystad, ond ni roddwyd mynediad i weddill y grŵp, fel ŷch chi wedi nodi yn eich cwestiwn.

Ar yr achlysur yma, yn ystod y trafodaethau, fe wnaethpwyd penderfyniad strategol i ganiatáu mwy o brotestwyr i ddod mewn i'r Neuadd, ond, wrth gwrs, mi oedd hynny wrth i'r prynhawn fynd yn ei flaen a'r ddadl wedi'i chwblhau.

Mae profiad yr hyn a ddigwyddodd y diwrnod hwnnw—y ffaith bod nifer o Aelodau wedi dwyn ein sylw ni at yr hyn a oedd yn digwydd a nawr eich cwestiwn chi—. Rydyn ni wedi—rydw i wedi gofyn am adolygiad o'r polisi fel y mae'n bodoli ar hyn o bryd, ac fe fydd y Comisiwn yn edrych ar hynny maes o law. A gaf i ofyn i chi, fel Aelodau yn y Siambr yma, ddwyn i sylw'r Comisiynwyr o'ch pleidiau chi'ch hunain yr hyn ŷch chi'n credu sydd yn gydbwysedd iawn i'w daro wrth inni fod yn adolygu'r polisi yma?

Os caf i eich sicrhau chi, Helen Mary Jones, rŷm ni'n gwneud hynny—rŷm ni'n gwneud ein gwaith o ran diogelwch mewn ffordd sydd yn trin pawb yn gyfartal, ac rŷm ni, byddwn i'n dweud, ar y cyfan, yn weddol o lwyddiannus yn cydbwyso hynny rhwng diogelwch a chaniatáu i bawb fedru ymweld â'n Senedd ni fan hyn. Os ydyn ni wedi ei gael e'n anghywir yn y gorffennol, yna mae'n rhaid inni ddysgu o'r profiad hynny, ac rwy'n edrych ymlaen at drafod y materion yma ymhellach, fel y gallwn ni sicrhau ein bod ni'n lle diogel—yn lle diogel i bobl ymweld ag ef, yn ogystal ag i ni'n hunain a'n staff, ond hefyd ein bod ni'n lle sy'n agored, a bod ein horiel gyhoeddus ni mor llawn ag y gallith hi fod ar bob achlysur posib.

Thank you for the question, and I remember the event. Of course, some Members drew attention to the fact on the day that there were protesters who are also members of the public who were keen to access the Senedd during that debate and to be in the public gallery, and there was space in the public gallery for people to do so.

As I noted in the initial response, this is a matter of balance, of course, between security matters and the need to allow the people of Wales to be able to visit us in a safe manner and to listen to our proceedings here. There is a clear code of conduct for visitors, and one that also deals with protests. The code states that, in order to maintain security and safety, only six delegates from a protest group can be granted access to the inside of the building at any time. As a result, in this case, a delegation of six was given access to the estate, but access was not allowed to other members of the group, as you noted in your question.

On this occasion, during the proceedings, a strategic decision was taken to allow more protestors to enter the Neuadd, but, of course, that was as the afternoon was going on, with the debate having come to an end.

The problem that arose on that day—the fact that a number of Members drew our attention to what was happening, and now your question—. We have asked—I have asked for a review of the policy as it exists currently, and the Commission will look at that in due course. May I ask you, as Members in this Chamber, to draw the attention of the Commissioners from your parties to what you believe is the right balance to strike as we review this policy?

If I can assure you, Helen Mary Jones, we are doing so—we are doing our work in terms of security that treats everybody equally, and I would say, on the whole, we are quite successful in having that balance between security and access to all to visit our Senedd here. If we have got it wrong in the past, then we need to learn from that experience, and I look forward to discussing these issues further so that we can ensure that we are a safe location for people to visit, as well as being a safe place for us and our staff, but also that we're somewhere that’s open, and that our public gallery is as full as it can be on every possible occasion.    

Thank you for the remarks you've made so far, Presiding Officer. It seems to me that as there was absolutely no breach of the law when all of the protests took place in London earlier that week, it seemed absurd to assume that just because they were from Extinction Rebellion there was going to be, in some way, a breach of the peace.

One of the things we don't have in this Parliament that they have in the UK Parliament is the right of Members to have personal visitors, because I tried to ask the security people to allow me to invite several members who I knew personally, who are members of my constituency, to be allowed to attend the debate. That was not granted—firmly, they said, 'No, we've been told that only six people can come in and they've already been allowed in.'

I'm glad you've agreed to invite us to comment on this particular Standing Order, but it seems to me that our commitment has to be to make this Parliament as open as possible, and those who are protesting on the steps probably have an interest in the debate that's occurring on that matter.

Diolch am y sylwadau rydych wedi’u gwneud hyd yn hyn, Lywydd. Gan nad oedd unrhyw dor-cyfraith o gwbl pan ddigwyddodd yr holl brotestiadau yn Llundain yn gynharach yr wythnos honno, roedd yn ymddangos yn hurt i ragdybio y byddent yn torri’r heddwch mewn rhyw fodd oherwydd eu bod yn aelodau o Extinction Rebellion. 

Un o'r pethau nad oes gennym yn y Senedd hon sydd ganddynt yn Senedd y DU yw hawl i’r Aelodau gael ymwelwyr personol, oherwydd ceisiais ofyn i'r bobl ddiogelwch am ganiatâd i wahodd sawl aelod roeddwn yn eu hadnabod yn bersonol, sy’n aelodau o fy etholaeth, i fynychu'r ddadl. Ni chefais ganiatâd—yn bendant, dywedasant, 'Na, rydym wedi cael gwybod mai dim ond chwech o bobl sy’n cael dod i mewn ac maent hwy eisoes wedi cael eu gadael i mewn.'

Rwy'n falch eich bod wedi cytuno i'n gwahodd i roi sylwadau ar y Rheol Sefydlog benodol hon, ond ymddengys i mi y dylem fod yn ymrwymo i sicrhau bod y Senedd hon mor agored â phosibl, ac mae'n debygol fod gan y rheini sy'n protestio ar y grisiau ddiddordeb yn y ddadl sy'n mynd rhagddi ar y mater hwnnw.

Yes, absolutely. Just to reiterate, the current policy is that where there is a protest, six people from that protest are allowed into the Assembly to either have a conversation with whoever they need to have a conversation or to attend any debate here. The number six is in the policy—it's not related to Extinction Rebellion or any protest group, or anybody from anywhere in Wales who is protesting on our steps. But, obviously, we'll learn from the experience and I invite you again to make sure that the Commissioners here who represent you are fully informed of how you want us to strike the balance appropriately in the future.

Oes, yn sicr. Os caf fi ailadrodd, lle ceir protest, mae’r polisi presennol yn datgan mai chwech o bobl o'r brotest honno sy’n cael dod i mewn i’r Cynulliad, naill ai i siarad â phwy bynnag y maent angen siarad â hwy neu i fynychu unrhyw ddadl yma. Mae'r rhif chwech yn y polisi—nid yw'n ymwneud ag Extinction Rebellion nac unrhyw grŵp protest, nac unrhyw un o unrhyw le yng Nghymru sy'n protestio ar ein grisiau. Ond yn amlwg, byddwn yn dysgu o'r profiad ac rwy'n eich gwahodd unwaith eto i wneud yn siŵr fod y Comisiynwyr yma sy'n eich cynrychioli yn gwbl ymwybodol o sut rydych eisiau i ni sicrhau’r cydbwysedd yn briodol yn y dyfodol. 

15:25
4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Item 4 on the agenda this afternoon is the topical questions, and the topical question this afternoon will be answered by the Deputy Minister and Chief Whip. Leanne Wood. 

Eitem 4 ar yr agenda y prynhawn yma yw'r cwestiynau amserol, a bydd y cwestiwn amserol y prynhawn yma yn cael ei ateb gan y Dirprwy Weinidog a'r Prif Chwip. Leanne Wood.

Islamoffobia
Islamaphobia

1. A wnaiff Llywodraeth Cymru ddatganiad am yr effaith a gafwyd ar gydlyniant cymunedol yn sgil y ffaith bod Llywodraeth y DU wedi gwrthod y diffiniad o Islamoffobia? 315

1. Will the Welsh Government make a statement on the impact that the UK Government's rejection of the definition of Islamophobia has had on community cohesion? 315

At the faith communities forum this morning, the First Minister highlighted the Welsh Government's consideration of the definition of Islamophobia. We're in discussions with Scottish Government, with a view to adopting the definition. Those of us in positions of power need to stand up for people being stigmatised or abused. 

Yn y fforwm cymunedau ffydd y bore yma, tynnodd y Prif Weinidog sylw at ystyriaeth Llywodraeth Cymru o'r diffiniad o Islamoffobia. Rydym mewn trafodaethau gyda Llywodraeth yr Alban, gyda golwg ar fabwysiadu'r diffiniad. Mae angen i ni sydd mewn grym wneud safiad dros bobl sy'n cael eu stigmateiddio neu’n cael eu cam-drin.  

I'm sure that you share my disappointment at the failure of the Tories in Westminster to sign up to that definition, which is based on the United Nation's definition of racial discrimination and the Runnymede definition. I wonder if it's got anything to do with a certain leadership hopeful and his disparaging remarks against Muslims, with comments about women looking like letterboxes as just one example of that individual's intolerance.

You may also want to congratulate the young Welsh people featured in the BBC programme, Young, Welsh and Pretty Religious, and in particular, the work of anti-Islamophobia activist, Sahar Al-Faifi, who has endured plenty of abuse and threats for speaking out about the need for this definition of Islamophobia, not least just last week from notorious far-right social media commentators.

Plaid Cymru as a party has signed up to recognising this definition of Islamophobia, and I welcome the statement that you've just given, Minister, about the Welsh Government being prepared to consider this as well. Will you congratulate Sahar and the others tackling racism and Islamophobia and give an undertaking to give protection to people of colour and of religion when they face daily undermining, discrimination or abuse? And will you also join me in condemning those people who peddle the hateful, dog-whistle politics that leads to such acts? 

Rwy'n siŵr eich bod yn rhannu fy siom ynghylch methiant y Torïaid yn San Steffan i gymeradwyo’r diffiniad hwnnw, sy'n seiliedig ar ddiffiniad y Cenhedloedd Unedig o wahaniaethu hiliol a diffiniad Runnymede. Tybed a oes ganddo unrhyw beth i'w wneud ag unigolyn penodol yn y ras am yr arweinyddiaeth, a’i sylwadau difrïol yn erbyn Mwslimiaid, gyda sylwadau am fenywod yn edrych fel blychau llythyrau yn un enghraifft yn unig o anoddefgarwch yr unigolyn hwnnw. 

Efallai hefyd y byddwch eisiau llongyfarch y Cymry ifanc a ymddangosodd yn rhaglen y BBC, Young, Welsh and Pretty Religious, ac yn arbennig, gwaith yr ymgyrchydd gwrth-Islamoffobia, Sahar Al-Faifi, sydd wedi dioddef llawer o gamdriniaeth a bygythiadau am siarad am yr angen am y diffiniad hwn o Islamoffobia, yn enwedig gan sylwebyddion asgell dde ar y cyfryngau cymdeithasol yr wythnos ddiwethaf. 

Mae Plaid Cymru fel plaid wedi ymrwymo i gydnabod y diffiniad hwn o Islamoffobia,  ac rwy'n croesawu'r datganiad rydych newydd ei wneud, Weinidog, sef bod Llywodraeth Cymru yn barod i’w ystyried hefyd. A wnewch chi longyfarch Sahar a'r lleill sy'n ymladd hiliaeth ac Islamoffobia ac ymrwymo i amddiffyn pobl o bob ethnigrwydd a chrefydd pan fyddant yn wynebu gwahaniaethu, camdriniaeth a chael eu bychanu'n ddyddiol? Ac a wnewch chi ymuno â mi hefyd i gondemnio'r bobl sy'n pedlera’r wleidyddiaeth atgas, ‘chwiban y ci’ honno sy'n arwain at weithredoedd o'r fath?  

I thank Leanne Wood for bringing this question to enable us to be very clear about our position. The Welsh Government is unequivocally opposed to Islamophobia and all forms of religious hate crime. It is back to our positions of power that we must take responsibility.

It's sad in a way, in terms of the situation that emerged in terms of the UK Government, because in fact it was an all-party parliamentary group that brought together a report, bringing forward a definition of Islamophobia. So, I hope that the UK Government will come to accept this definition. It is a non-legally binding, working definition of Islamophobia that's been rejected by the UK Government at this stage, but it has been adopted by the Labour Party, I understand, the Liberal Democrats, and the Scottish Conservative Party. So, it's clearly being debated by political groupings. I understand that the inquiry was by the All-Party Parliamentary Group on British Muslims, who held this inquiry in several cities in England, where they heard about a range of Islamophobic experiences, including physical and verbal abuse.

What is clear is that we have to now look to our responsibilities in Wales. I was very saddened to hear about Sahar's experience because I think she is one of nine young believers who are highlighting their lives on that BBC Wales programme, Young, Welsh and Pretty Religious. That's not the Wales that we want young Muslims or anyone of any faith to experience.

I think the concerns are being now—they were discussed this morning in our faith communities forum, and we looked at ways in which we're addressing hate crime. It's interesting, in terms of online abuse, that Cardiff University are working with the Welsh Government and the police to look at ways we can detect hate crime and online abuse on social media, which will need different kinds of reporting mechanisms, because this is part of our tackling hate crime programme. In terms of comments that are made—I don't really wish to give them more airtime, in terms of the Boris Johnson comments, but I think what's very important is that it was the equalities watchdog, the Equality and Human Rights Commission, who branded Boris Johnson's comments on the burka as inflammatory and divisive.

Rwy’n ddiolchgar i Leanne Wood am gyflwyno’r cwestiwn hwn i'n galluogi i fod yn glir iawn ynglŷn â'n sefyllfa. Mae Llywodraeth Cymru yn gwrthwynebu Islamoffobia a phob math o droseddau casineb crefyddol yn ddiamwys. Mae'n rhaid i ni gymryd cyfrifoldeb am mai ni sydd mewn grym.

Mae'n drist, mewn ffordd, o ran y sefyllfa a ddaeth i'r amlwg mewn perthynas â Llywodraeth y DU, oherwydd mai grŵp seneddol hollbleidiol a luniodd adroddiad a gyflwynai ddiffiniad o Islamoffobia. Felly, rwy'n gobeithio y daw Llywodraeth y DU i dderbyn y diffiniad hwn. Mae'n ddiffiniad nad yw'n gyfreithiol rwymol o Islamoffobia sydd wedi cael ei wrthod gan Lywodraeth y DU ar y cam hwn, ond deallaf ei fod wedi cael ei fabwysiadu gan y Blaid Lafur, y Democratiaid Rhyddfrydol, a Phlaid Geidwadol yr Alban. Felly, mae'n amlwg yn cael ei drafod gan grwpiau gwleidyddol. Deallaf fod yr ymchwiliad wedi’i gynnal gan y Grŵp Seneddol Hollbleidiol ar Fwslimiaid Prydeinig, a gynhaliodd yr ymchwiliad hwn mewn sawl dinas yn Lloegr, lle clywsant am ystod o brofiadau Islamoffobig, gan gynnwys cam-drin corfforol a geiriol. 

Yr hyn sy'n glir yw bod yn rhaid i ni edrych ar ein cyfrifoldebau yng Nghymru yn awr. Roeddwn yn drist iawn o glywed am brofiad Sahar oherwydd rwy'n credu ei bod yn un o naw o gredinwyr ifanc sy'n disgrifio eu bywydau ar raglen BBC Wales, Young, Welsh and Pretty Religious. Nid dyna'r Gymru rydym eisiau i Fwslimiaid ifanc, nac unrhyw un o unrhyw ffydd, ei phrofi. 

Rwy'n credu bod y pryderon yn awr—fe'u trafodwyd y bore yma yn ein fforwm cymunedau ffydd, ac edrychasom ar y ffyrdd yr awn i'r afael â throseddau casineb. Mae'n ddiddorol, o ran cam-drin ar-lein, fod Prifysgol Caerdydd yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru a'r heddlu i edrych ar ffyrdd y gallwn adnabod troseddau casineb a cham-drin ar-lein ar y cyfryngau cymdeithasol, rhywbeth a fydd yn galw am wahanol fathau o fecanweithiau adrodd, oherwydd mae hyn yn rhan o'n rhaglen ar gyfer mynd i'r afael â throseddau casineb. O ran y sylwadau a wneir—nid wyf am roi mwy o sylw iddynt mewn gwirionedd, o ran sylwadau Boris Johnson, ond credaf ei bod yn bwysig iawn inni nodi mai’r corff gwarchod cydraddoldebau, y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, a ddywedodd fod sylwadau Boris Johnson ar y burka yn ymfflamychol a chynhennus.

15:30

Can I join you and others in this Chamber in condemning utterly Islamophobia of any kind and religious intolerance of any kind? Because it is pervasive, unfortunately, in our society, and it's happening; we see it, and it's completely unacceptable. I think the one issue that we do need to reflect on with this particular definition is that, of course, it's not been widely adopted as yet, and I think there is contention over whether another working definition might be a better definition for public sector bodies and Governments to be able to work to. Can I put on record that we do not yet have a position as Welsh Conservatives on this issue, but we are actively considering the all-party group's proposal? I'm not saying that we're going to reject it or accept it at this time, but I do think that it needs further thought, simply because of the number of voices, the chorus of voices, that there have been raising concerns about the potential implications of the application of this as a working definition. And I say that because, of course, we all know that the working definition of anti-semitism that was put forward by the International Holocaust Remembrance Alliance has been widely adopted without issue, apart from, of course, the Labour Party at the time, which simply took a longer time to be able to adopt it. So, do you have any concerns? What would your response be to those who have raised concerns about the potential implications for their working practices should this particular definition be adopted? Because, as I understand it, there were over 40 individuals who co-signed the letter, including academics, writers, campaigners against religious intolerance, Muslims themselves, who wrote to the Home Secretary to say that this particular definition—whilst they condemned Islamophobia of any kind, this particular definition was unfit for purpose, and that its hasty adoption could lead to an aggravation of community tensions, not a reduction in them.

A gaf fi ymuno â chi yn y Siambr hon i gondemnio Islamoffobia ac anoddefgarwch crefyddol o unrhyw fath yn llwyr? Oherwydd mae’n treiddio drwy ein cymdeithas, yn anffodus, ac mae'n digwydd; rydym yn ei weld, ac mae'n gwbl annerbyniol. Rwy'n credu mai un mater sy’n rhaid inni ei ystyried gyda’r diffiniad penodol hwn wrth gwrs yw nad yw wedi’i fabwysiadu’n eang eto, a chredaf fod yna ddadl ynglŷn ag a fyddai diffiniad gweithredol arall yn well diffiniad i gyrff sector cyhoeddus a Llywodraethau allu ei ddefnyddio. A gaf fi gofnodi nad oes gennym safbwynt eto fel Ceidwadwyr Cymreig ar y mater hwn, ond rydym wrthi’n ystyried cynnig y grŵp hollbleidiol? Nid wyf yn dweud ar hyn o bryd ein bod am ei wrthod neu ei dderbyn, ond rwy’n credu bod angen inni feddwl ymhellach yn ei gylch, yn syml oherwydd bod cynifer o leisiau, côr o leisiau, wedi bod yn mynegi pryderon am oblygiadau posibl defnyddio hwn fel diffiniad gweithredol. Ac rwy'n dweud hynny oherwydd ein bod i gyd yn gwybod, wrth gwrs, fod y diffiniad gweithredol o wrth-semitiaeth a gyflwynwyd gan Gynghrair Rhyngwladol Cofio'r Holocost wedi'i fabwysiadu’n eang heb unrhyw broblem, heblaw’r Blaid Lafur ar y pryd, wrth gwrs, a gymerodd fwy o amser i allu ei fabwysiadu. Felly, a oes gennych unrhyw bryderon? Beth fyddai eich ymateb i'r rheini sydd wedi mynegi pryderon ynghylch y goblygiadau posibl i’w harferion gweithio pe bai'r diffiniad penodol hwn yn cael ei fabwysiadu? Oherwydd, yn ôl yr hyn a ddeallaf, roedd dros 40 o unigolion wedi cyd-lofnodi'r llythyr, gan gynnwys academyddion, awduron, ymgyrchwyr yn erbyn anoddefgarwch crefyddol, Mwslimiaid eu hunain, ac wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cartref i ddweud bod y diffiniad penodol hwn—er eu bod yn condemnio Islamoffobia o unrhyw fath, roedd y diffiniad hwn y anaddas i’r diben a gallai ei fabwysiadu ar frys arwain at waethygu tensiynau cymunedol, yn hytrach na’u lleihau.

I thank Darren Millar for raising your support and the fact that your group is going to consider this definition. I did say in response to the question that we are working on this with colleagues in the Scottish Government, because I think this is something where we are taking responsibility. But we, very fortunately, have got a faith communities forum here in Wales, and it's good that today, this morning, we had representation from not just Muslims—we had Sikh, Jewish, Hindu, Buddhist, Bahá’í, Catholic Church, Church in Wales, Churches Together; we had everyone around the table, chaired by the First Minister and myself, where we were discussing these issues. And we had discussion about hate crime, and hate crime is racist, but it's also crime that is reflected in terms of faith and religion, and, of course, unlawful under the Equality Act 2010.

So, we do need to look at this definition of Islamophobia. We have to be very clear that we are addressing this, as we are very clear in the way that we're addressing anti-semitism. So, it's the Government that has to stand up and make this point, and I'm grateful again, as I said, that Leanne Wood has given us the opportunity to respond today. It is something that we are standing up for and we need to take forward. 

Diolch i Darren Millar am nodi eich cefnogaeth a’r ffaith fod eich grŵp yn mynd i ystyried y diffiniad hwn. Dywedais mewn ymateb i’r cwestiwn ein bod yn gweithio ar hyn gyda chymheiriaid yn Llywodraeth yr Alban, oherwydd credaf fod hwn yn rhywbeth lle rydym yn ysgwyddo cyfrifoldeb. Ond yn ffodus iawn, mae gennym fforwm cymunedau ffydd yma yng Nghymru, ac mae'n dda ein bod heddiw, y bore yma, wedi cael cynrychiolwyr nid yn unig o blith Mwslimiaid—roedd gennym gynrychiolwyr o blith y Sikhiaid, Iddewon, Hindŵiaid, Bwdhyddion, Bahá'í, yr Eglwys Gatholig, yr Eglwys yng Nghymru, Eglwysi Ynghyd; roedd pawb o gwmpas y bwrdd, dan gadeiryddiaeth y Prif Weinidog a minnau, ac roeddem yn trafod y materion hyn. A chawsom drafodaeth am droseddau casineb, ac mae troseddau casineb yn hiliol, ond maent hefyd yn droseddau yn erbyn ffydd a chrefydd, ac wrth gwrs, maent yn anghyfreithlon o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010.

Felly, mae angen i ni edrych ar y diffiniad hwn o Islamoffobia. Rhaid i ni fod yn glir iawn ein bod yn mynd i'r afael â hyn, fel rydym yn glir iawn yn y ffordd rydym yn mynd i’r afael â gwrth-semitiaeth. Felly, mae'n rhaid i’r Llywodraeth sefyll yn gadarn a gwneud y pwynt hwn, ac rwy'n ddiolchgar unwaith eto, fel y dywedais, fod Leanne Wood wedi rhoi cyfle inni ymateb heddiw. Mae'n rhywbeth rydym yn sefyll yn gadarn drosto ac mae angen inni fwrw ymlaen ag ef.  

I thank Leanne Wood for raising the issue and also for Darren Millar's contributions. It seems to me that the UK Government's timing is unfortunate in the context of attempts by the far right to whip up hatred of difference at this time. And, therefore, I'm not taking a position on the wording; it's just that we have to be mindful that our words can have an impact beyond this house. And I think it's really important to realise just how seriously Muslims take their religion at this important time of Ramadan. Having visited several mosques to help assist in the breaking of fast at sunset, I've been so impressed by the adherence of Muslims to their faith, as well as their commitment to give charitably to good causes. So, for example, there's twice been a sharing of food in front of City Hall in Cardiff with the homeless community, and providing them with goods as well as food. So, I just think that we need to ensure that we promote the respect for difference, and celebrate the richness and diversity of the culture and the religions that we have in Wales.

Diolch i Leanne Wood am godi'r mater a hefyd am gyfraniadau Darren Millar. Mae'n ymddangos i mi fod amseru Llywodraeth y DU yn anffodus yng nghyd-destun ymdrechion gan y dde eithafol i ysgogi casineb at wahaniaeth ar yr adeg hon. Ac felly, nid oes gennyf safbwynt ar y geiriad; mae'n rhaid i ni gofio y gall ein geiriau gael effaith y tu hwnt i’r tŷ hwn. Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn sylweddoli pa mor bwysig yw eu crefydd i Fwslimiaid ar adeg bwysig Ramadan. Ar ôl ymweld â sawl mosg i helpu i gynorthwyo i dorri ympryd ar adeg machlud haul, mae ymlyniad Mwslimiaid i’w ffydd, yn ogystal â’u hymrwymiad i roi’n elusennol tuag at achosion da, wedi creu cymaint o argraff arnaf. Felly, er enghraifft, mae bwyd wedi cael ei rannu ddwy waith o flaen Neuadd y Ddinas yng Nghaerdydd gyda’r gymuned ddigartref, a darparu nwyddau iddynt yn ogystal â bwyd. Felly credaf fod angen inni sicrhau ein bod yn hyrwyddo parch tuag at wahaniaeth, a dathlu cyfoeth ac amrywiaeth y diwylliannau a'r crefyddau sydd gennym yng Nghymru.

15:35

Thank you, Jenny Rathbone, and our First Minister this morning spoke of the Iftar outside City Hall, which he attended on Sunday night. He spoke of the importance of Ramadan this week and of the contribution made by the Muslim community. This is a time when we're marking 20 years of devolution. On Monday night, some of us were at a lecture given by Aled Edwards, who is a pioneering—and I know that there were many here at that lecture—who's had such an impact in terms of developing this inter-faith dialogue. And he—. But we did say, and, in fact, I said in response to him that, unfortunately—his lecture, which was very inspiring—we have a noise of bigotry, racism, hate speech and extremism that is very loud just now. And the First Minister talked about the threat of the extremism that we see now from the right, because that now is an extremism that the police are now engaged with. So, we want to make sure that people in Wales recognise that we have those values that we've upheld of community, fairness, hope and compassion, and that's why we are a nation of sanctuary—recognised, I have to say, only recently by NBC News, who said, 'Thank goodness, Wales is a nation of sanctuary'—a message from the United States.

Diolch i chi, Jenny Rathbone, a siaradodd ein Prif Weinidog y bore yma am yr Iftar a fynychodd nos Sul o flaen Neuadd y Ddinas. Siaradodd am bwysigrwydd Ramadan yr wythnos hon ac am y cyfraniad a wnaed gan y gymuned Fwslimaidd. Dyma adeg pan ydym yn nodi 20 mlynedd ers datganoli. Nos Lun, roedd rhai ohonom mewn darlith a roddwyd gan Aled Edwards, sy’n arloesi—a gwn fod llawer yma yn y ddarlith honno—sydd wedi cael y fath effaith yn datblygu’r ddeialog ryng-ffydd hon. Ac roedd ef—. Ond fe ddywedasom, ac mewn gwirionedd, fe ddywedais mewn ymateb iddo fod gennym, yn anffodus—roedd ei ddarlith yn ysbrydoledig iawn—mae gennym sŵn rhagfarn, hiliaeth, geiriau casineb ac eithafiaeth sy’n swnllyd iawn ar hyn o bryd. A siaradodd y Prif Weinidog am fygythiad yr eithafiaeth a welwn yn awr o’r asgell dde, oherwydd mae hwnnw nawr yn eithafiaeth y mae’r heddlu yn mynd i’r afael ag ef. Felly, rydym am wneud yn siŵr fod pobl Cymru’n cydnabod bod gennym y gwerthoedd hynny rydym wedi bod yn eu harddel ynghylch cymuned, tegwch, gobaith a thosturi, a dyna pam rydym yn genedl  noddfa—ffaith a gafodd ei chydnabod yn ddiweddar iawn gan NBC News a ddywedodd, ‘Diolch byth, mae Cymru yn genedl noddfa'—neges o’r Unol Daleithiau.

I'm grateful to Leanne, Darren, Jenny and the Minister also, at least understanding this is an Islamaphobia problem. Minister, a diverse range of 44 campaigners—academics, writers and other public figures—have signed an open letter criticising this, and I quote, ‘uncritical and hasty adoption' of this proposed definition of Islamaphobia. They went on to say that the definition was, quote,

'being taken on without an adequate scrutiny or proper consideration of its negative consequences for freedom of expression, and academic or journalistic freedom.'

Quote closed. Adoption of this definition would—quote again—'aggravate community tensions' and

'inhibit free speech about matters of fundamental importance.'

Quote closed. Signatories of this letter include people of all religion and none, such as Professor Richard Dawkins, Peter Tatchell, the LGBT leader, the Liberal Democrat peer, Lord Alton, Bishop Michael Nazir-Ali, and the founder of Quilliam International, Maajid Nawaz. They are all dignitaries and very important people who talk about public relations globally.

The chair of the National Police Chiefs' Council said that the adoption of this definition—

Diolch i Leanne, Darren, Jenny a’r Gweinidog hefyd, am o leiaf ddeall mai problem yn ymwneud ag Islamoffobia yw hon. Weinidog, mae ystod amrywiol o 44 ymgyrchydd—academyddion, awduron a phobl gyhoeddus eraill—wedi llofnodi llythyr agored yn beirniadu’r modd, ac rwy'n dyfynnu, 'anfeirniadol ac annymunol' y mabwysiadwyd y diffiniad arfaethedig hwn o Islamoffobia. Aethant yn eu blaen i ddweud bod y diffiniad, ac rwy’n dyfynnu, yn

cael ei fabwysiadu heb graffu digonol nac ystyriaeth briodol o’i ganlyniadau negyddol i ryddid mynegiant, a rhyddid academaidd neu newyddiadurol.

Cau’r dyfyniad. Byddai mabwysiadu’r diffiniad hwn—rwy’n dyfynnu eto—‘yn gwaethygu tensiynau cymunedol’ ac

yn cyfyngu ar ryddid i lefaru ar faterion o bwys sylfaenol.

Cau’r dyfyniad. Mae’r rhai a lofnododd y llythyr hwn yn cynnwys pobl o bob crefydd, neu heb grefydd, megis Richard Dawkins, Peter Tatchell, yr arweinydd LHBT, yr arglwydd Democrataidd Rhyddfrydol, Arglwydd Alton, yr Esgob Michael Nazir-Ali, a sylfaenydd Quilliam International, Maajid Nawaz. Maent oll yn bobl o fri ac yn bobl bwysig sy’n siarad am gysylltiadau cyhoeddus yn fyd-eang.

Dywedodd cadeirydd Cyngor Cenedlaethol Prif Swyddogion yr Heddlu y gallai mabwysiadu'r diffiniad hwn—

Could you ask a question, please?

A wnewch chi ofyn cwestiwn, os gwelwch yn dda?

—could hinder counter-terrorism efforts. Does the Deputy Minister recognise that adoption of this vague and extensive definition without adequate scrutiny or proper consideration of its negative consequences will undermine social cohesion and fuel the very bigotry against Muslims that it's designed to prevent? Thank you.

—rwystro ymdrechion gwrthderfysgaeth. A yw'r Dirprwy Weinidog yn cydnabod y bydd mabwysiadu’r diffiniad amwys a helaeth hwn heb graffu digonol nac ystyriaeth briodol o’i ganlyniadau negyddol yn tanseilio cydlyniant cymdeithasol ac yn tanio’r union ragfarn yn erbyn Mwslimiaid y’i lluniwyd i’w hatal? Diolch yn fawr.

Well, Mohammed Asghar, I think Darren Millar has said that you will consider this definition in your—Welsh Conservatives will consider it, which I'm grateful for. We're considering—the Welsh Government is considering—it, with the Scottish Government. So, this consideration obviously will take into account points that have been made in terms of operational issues. But I would hope that we could finish this debate, in terms of response to this important question today, by uniting across this Chamber, as we did a few weeks ago, when we worked together and struck a motion, supported by the three main parties in this Assembly, to wholeheartedly root out racism and racist ideology and strive towards a more equal Wales, tackling all forms of racial inequality. And I know that that's what I feel is the message we would want to take from this afternoon—we, together, and not just the Welsh Government, are unequivocally opposed to Islamaphobia and all forms of religious hate crime.

Wel, Mohammed Asghar, credaf fod Darren Millar wedi dweud y byddwch yn ystyried y diffiniad hwn yn eich—bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn ei ystyried, ac rwy’n ddiolchgar am hynny. Rydym ni'n ystyried—mae Llywodraeth Cymru yn ei ystyried—gyda Llywodraeth yr Alban. Felly, mae'r ystyriaeth hon hefyd yn mynd i gynnwys pwyntiau a wnaed ar faterion gweithredol, yn amlwg. Ond buaswn yn gobeithio y gallem orffen y ddadl hon, o ran ymateb i’r cwestiwn pwysig hwn heddiw, drwy uno ar draws y Siambr, fel y gwnaethom ychydig wythnosau yn ôl, pan weithiasom gyda’n gilydd ar gynnig, wedi’i gefnogi gan y tair prif blaid yn y Cynulliad hwn, i lwyr ddiwreiddio hiliaeth ac ideoleg hiliol ac ymdrechu i greu Cymru fwy cyfartal, gan fynd i'r afael â phob math o anghydraddoldeb hiliol. Ac rwy’n gwybod mai dyna y credaf yw'r neges y byddem yn awyddus i’w chyfleu y prynhawn yma—rydym ni, gyda'n gilydd, ac nid Llywodraeth Cymru’n unig, yn gwbl wrthwynebus i Islamoffobia a phob math o droseddau casineb crefyddol.

5. Datganiadau 90 Eiliad
5. 90-second Statements

Item 5 is the 90-second statements, and the first this week is Jayne Bryant.

Eitem 5 yw'r datganiadau 90 eiliad a daw’r cyntaf yr wythnos hon gan Jayne Bryant.

This week is Dementia Action Week—a week that unites individuals, workplaces and communities to take action and improve the lives of people living with dementia. One person develops dementia every three minutes, and it's predicted that, by 2055, there will be over 100,000 people in Wales living with dementia. It's our responsibility to make Wales a dementia-friendly nation that supports people to live well within their communities for as long as possible.

At the most recent counts, there are now almost 150,000 dementia friends across Wales. In my own constituency of Newport West, dedicated volunteers, like Ray Morris, have delivered the training to hundreds of people in schools and colleges across the city. Ray's determination to build dementia-friendly communities is an inspiration.

Last year, I reminded the Assembly that we pledged to become dementia-friendly in 2015, and at this point a year ago 26 of us were dementia friends. I'm pleased to say that now 42 of us have become dementia friends. However, that's still not enough. We need all 60 of us to become dementia friends in order for the National Assembly for Wales to become the first dementia-friendly Parliament in the world. It's quick and easy to do, yet it has a huge impact, increasing understanding and awareness of dementia. My challenge to you is, if you have not yet become a dementia friend, to do so as soon as possible. Let's make this Assembly dementia-friendly. 

Yr wythnos hon yw Wythnos Gweithredu Dementia—wythnos sy’n uno unigolion, gweithleoedd a chymunedau i weithredu a gwella bywydau pobl sy'n byw gyda dementia. Bob tri munud bydd rhywun yn datblygu dementia, a rhagwelir, erbyn 2055, y bydd dros 100,000 o bobl yng Nghymru'n byw gyda dementia. Ein cyfrifoldeb ni yw gwneud Cymru’n genedl sy'n deall dementia ac sy'n cynorthwyo pobl i fyw'n dda o fewn eu cymunedau cyhyd ag sy’n bosibl. 

Yn y cyfrifiadau diweddaraf, ceir bron i 150,000 o ffrindiau dementia ledled Cymru. Yn fy etholaeth i yng Ngorllewin Casnewydd, mae gwirfoddolwyr ymroddedig, fel Ray Morris, wedi cyflwyno'r hyfforddiant i gannoedd o bobl mewn ysgolion a cholegau ar draws y ddinas. Mae penderfyniad Ray i adeiladu cymunedau sy'n deall dementia yn ysbrydoliaeth. 

Y llynedd, atgoffais y Cynulliad ein bod wedi addunedu i ddod i ddeall dementia yn 2015, ac ar y pwynt hwn flwyddyn yn ôl, roedd 26 ohonom yn ffrindiau dementia. Rwy'n falch o ddweud bod 42 ohonom bellach wedi dod yn ffrindiau dementia. Fodd bynnag, nid yw hynny'n ddigon. Mae angen i'r 60 ohonom ddod yn ffrindiau dementia er mwyn i Gynulliad Cenedlaethol Cymru ddod yn Senedd gyntaf y byd sy’n deall dementia. Mae'n gyflym ac yn hawdd i'w wneud, ac eto mae ei effaith yn enfawr, ac yn cynyddu dealltwriaeth ac ymwybyddiaeth o ddementia. Fy her i i chi yw dod yn gyfaill dementia cyn gynted â phosibl os nad ydych wedi gwneud hynny. Gadewch i ni wneud y Cynulliad hwn yn un sy’n deall dementia.  

15:40

I was thrilled to discover that this year's Welsh Headteacher of the Year award has been won by a headteacher from the Rhondda. Ysgol Gyfun Cymer Rhondda's Rhian Morgan Ellis has been awarded this accolade, which, in my opinion, is more than well deserved.

Rhian was raised in Pontygwaith and Penrhys in the Rhondda. She excelled at Ysgol Gyfun Rhydfelen, and later graduated from Aberystwyth University. She taught at Llanhari, before joining Ysgol Gyfun Cwm Rhondda, where she has been teaching for the last three decades. During that time, she climbed the ranks and became headteacher at a very difficult time for the school, and her influence as head has transformed the school. She's not just a great champion for excellence in teaching, but she's also a great champion for the Welsh language. We are lucky to have her in the Rhondda and at Ysgol Gyfun Cymer Rhondda, as many of her past pupils have pointed out when saying llongyfarchiadau to her.

There is no doubt Rhian would say that her award would not have been possible without the support of her staff and the hard work of her pupils and their parents. These are the hallmarks of a great headteacher. Lifting those around you is an essential element of leadership and Rhian excels at doing this. As a parent of a child at that school, but also on behalf of the Rhondda and all past pupils, I would like to say: diolch am bopeth, Rhian. 

Roeddwn wrth fy modd yn darganfod bod gwobr Pennaeth y Flwyddyn Cymru eleni wedi’i hennill gan bennaeth o'r Rhondda. Rhian Morgan Ellis o Ysgol Gyfun Cymer Rhondda a enillodd y wobr, ac yn fy marn hi, mae’n mwy na’i haeddu. 

Cafodd Rhian ei magu ym Mhont-y-gwaith a Phen-rhys yn y Rhondda. Rhagorodd yn Ysgol Gyfun Rhydfelen, ac yn ddiweddarach graddiodd o Brifysgol Aberystwyth. Bu'n dysgu yn Llanhari, cyn ymuno ag Ysgol Gyfun Cwm Rhondda, lle bu'n dysgu am y tri degawd diwethaf. Yn ystod y cyfnod hwnnw, dringodd y rhengoedd a daeth yn bennaeth ar adeg anodd iawn i’r ysgol, ac mae ei dylanwad fel pennaeth wedi trawsnewid yr ysgol. Nid yn unig ei bod hi'n hyrwyddwr mawr dros ragoriaeth mewn addysg, mae hi hefyd yn hyrwyddwr mawr dros y Gymraeg. Rydym yn ffodus i’w chael yn y Rhondda ac yn Ysgol Gyfun Cymer Rhondda, fel y mae llawer o'i disgyblion yn y gorffennol wedi nodi wrth ddweud llongyfarchiadau wrthi. 

Nid oes unrhyw amheuaeth na fyddai Rhian yn dweud na fyddai ei gwobr wedi bod yn bosibl heb gymorth ei staff a gwaith caled ei disgyblion a’u rhieni. Dyma nodweddion pennaeth da. Mae codi'r rhai o’ch cwmpas yn elfen hanfodol o arweinyddiaeth ac mae Rhian yn rhagori ar hyn. Fel rhiant i blentyn yn yr ysgol honno, ond hefyd ar ran y Rhondda a’r cyn-ddisgyblion i gyd, hoffwn ddweud: diolch am bopeth, Rhian.

Diolch. Dwi'n falch o gael tynnu sylw at reid feic elusennol ryfeddol sydd yn tynnu at ei therfyn, ac i longyfarch y tri o'n etholwyr i sydd wedi bod yn seiclo'n ddiwyd ers diwedd mis Mawrth.

Thank you. I'm pleased to highlight an astonishing charity bike ride, which is now drawing to its close, and to congratulate the three constituents who have been cycling tenaciously since the end of March. 

Andy Fowell, Steve MacVicar and Roger Thomas got in the saddle in Istanbul on 28 March, and since then they’ve cycled an average of 65 miles a day, 5,500 miles in total, through four mountain ranges on what’s known as the iron curtain cycle trail. Now, the ride finishes in Holyhead tomorrow. I’d hoped to ride the last leg with them. Assembly business means I won’t be able to—[Interruption.] But I am pleased to be able to commit to the far less energetic act of sending this message of support. 

I have done some fundraising cycle rides myself. Sadly, thanks to Andy, Steve and Roger, my 200 mile rides from Anglesey to Cardiff no longer seem impressive. But I do know that raising funds for good causes in this way has a remarkable power of focusing the mind and the body on the task ahead.

They’ve raised over £13,000 for two charities. I know the Motor Neurone Disease Association will be hugely grateful to you, and all of us who support the St David’s Hospice will be delighted to see such a substantial donation being made, as they plan to open a new centre in Holyhead.

Now, the three adventurers will cross the Menai suspension bridge around one o'clock tomorrow, arriving in Holyhead around five o'clock. So, go on, go and cheer them along their way, search 'Asia to Anglesey' on Facebook or Just Giving to add to their fundraisinig total. And, on behalf of everyone, diolch—thank you—and I hope you enjoy your very, very long hot bath tomorrow night.

Aeth Andy Fowell, Steve MacVicar a Roger Thomas ar gefn eu beiciau yn Istanbwl ar 28 Mawrth, ac ers hynny maent wedi bod yn beicio 65 milltir y dydd ar gyfartaledd, 5,500 milltir i gyd, drwy bedair cadwyn o fynyddoedd ar yr hyn a elwir yn lwybr beicio’r llen haearn. Nawr, mae'r daith yn gorffen yng Nghaergybi yfory. Roeddwn wedi gobeithio beicio'r rhan olaf gyda nhw. Mae busnes y Cynulliad yn golygu na fyddaf yn gallu gwneud hynny—[Torri ar draws.] Ond rwy'n falch o allu ymrwymo i’r weithred lawer llai egnïol o anfon y neges hon o gefnogaeth atynt.

Rwyf wedi gwneud ambell daith feicio i godi arian fy hun. Yn anffodus, diolch i Andy, Steve a Roger, nid yw fy nheithiau beicio 200 milltir o Ynys Môn i Gaerdydd yn ymddangos yn sylweddol bellach. Ond rwy'n gwybod fod codi arian at achosion da yn y ffordd hon yn gallu ffocysu’r meddwl a’r corff ar y dasg mewn ffordd drawiadol iawn.

Maent wedi codi dros £13,000 ar gyfer dwy elusen. Rwy'n gwybod y bydd Cymdeithas Clefyd Niwronau Motor yn eithriadol o ddiolchgar i chi, a bydd pawb ohonom sy’n cefnogi Hosbis Dewi Sant wrth ein boddau’n gweld cyfraniad mor sylweddol yn cael ei wneud, gan eu bod yn bwriadu agor canolfan newydd yng Nghaergybi.

Nawr, bydd y tri anturiaethwr yn croesi pont grog y Fenai o gwmpas un o’r gloch yfory, gan gyrraedd Caergybi tua phump o'r gloch. Felly, ewch amdani, ewch i’w cefnogi ar eu ffordd, chwiliwch am 'Asia to Anglesey' ar Facebook neu Just Giving i ychwanegu at eu cyfanswm. Ac ar ran pawb, diolch i chi—ac rwy'n gobeithio y byddwch chi'n mwynhau eich bath poeth hir iawn, iawn nos yfory. 

Cynnig i ethol Aelod i bwyllgor
Motion to elect a Member to a committee

The next item on the agenda is the motion to elect a Member to a committee and I call on a member of the Business Committee to move the motion formally. 

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw'r cynnig i ethol Aelod i bwyllgor a galwaf ar aelod o’r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig yn ffurfiol. 

15:45

Cynnig NDM7056 Elin Jones 

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.13(ii), yn ethol Caroline Jones (Plaid Brexit) yn aelod o’r Pwyllgor Busnes.

Motion NDM7056 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.13(ii), elects Caroline Jones (Brexit Party) as a Member of the Business Committee.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] Therefore, we defer voting under this item until voting time.

Y cynnig yw derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Felly, gohiriwn y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

6. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus: Craffu ar Gyfrifon 2017-18
6. Statement by the Chair of the Public Accounts Committee: Scrutiny of Accounts 2017-18

Item 6 on our agenda has been withdrawn.

Mae eitem 6 ar ein hagenda wedi cael ei thynnu'n ôl.

7. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Deisebau: Deiseb P-05-784 Dibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn ac effeithiau diddyfnu—adnabyddiaeth a chefnogaeth
7. Debate on the Petitions Committee Report: Petition P-05-784 Prescription drug dependence and withdrawal—recognition and support

So, we move to item 7, which is a debate on the Petitions Committee's report, 'Petition P-05-784 Prescription drug dependence and withdrawal—recognition and support', and I call on the Chair of the committee to move the motion. Janet Finch-Saunders.

Felly, symudwn ymlaen at eitem 7, sef dadl ar adroddiad y Pwyllgor Deisebau, 'Deiseb P-05-784 Dibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn ac effeithiau diddyfnu—adnabyddiaeth a chefnogaeth', a galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig. Janet Finch-Saunders.

Cynnig NDM7053 Janet Finch-Saunders

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Deisebau ar Ddeiseb P-05-784 Dibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn ac effeithiau diddyfnu—adnabyddiaeth a chefnogaeth, a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 21 Mawrth 2019.

Motion NDM7053 Janet Finch-Saunders

To propose that the National Assembly for Wales:

Notes the report of the Petitions Committee on Petition P-05-784 Prescription drug dependence and withdrawal—recognition and support, which was laid in the Table Office on 21 March 2019.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you. Diolch, Deputy Presiding Officer. I'm delighted to open my first debate as Chairman of the Petitions Committee. I'd like to thank the clerking team, the legal team, and my fantastic committee members for all the support and assistance that I've received in my position as Chairman. I'd also like to thank those who continually send in fantastic petitions to this committee.

Today’s debate is about a petition submitted by Stevie Lewis, which calls for better recognition and improved support for people adversely affected by dependence on prescription medication. I would like to personally thank Stevie Lewis for bringing the petition forward. She provided powerful—and often highly personal—evidence in support of the petition, and we are very grateful. I would also like to thank everyone who provided evidence to us. These included our health boards, professional bodies such as the Royal Pharmaceutical Society Wales and a number of people with personal experiences of prescription drug dependence and withdrawal. All of this evidence was invaluable to the Committee and has influenced a rather promising Government response.

The petition calls for greater action to be taken to recognise the issues relating to prescription drug dependence and for improved support services to be available to people adversely affected by dependence on and withdrawal of prescription medications, especially antidepressants. This is when people who take prescription medication become dependent upon those very same medications, even when they have used that medication exactly as prescribed. Most concerning is that patients can also experience symptoms when they seek to reduce their dosage or stop taking medications entirely. These symptoms can sometimes be severe and debilitating. Indeed, the petition highlights specific concerns relating to antidepressants and benzodiazepines. Stevie Lewis has highlighted her own personal experience of being prescribed an SSRI antidepressant. After several unsuccessful attempts to stop taking the drug, she discovered she was physically dependent upon it. In her own words, she experienced a 'long and crippling withdrawal' before eventually stopping the medication after 17 years. Stevie Lewis’s testimony is not unique. It is echoed by many people who responded to an invitation by the Petitions Committee for people affected to share their experiences with us.

I want to state at this point that these medications can have a positive impact for many people who are prescribed them. The committee is not suggesting that all prescribing of these medications is problematic—far from it. Rather, it is vitally important that patients have access to the right information and support, certainly at the beginning of their treatment, and also when they want to reduce or stop taking this medication. Also, medical professionals need to ensure that they sufficiently discuss approaches and therapies with patients that are considering an SSRI and are trying to manage their difficulties with mental health. I echo the aspirations of the Royal Pharmaceutical Society that patients should feel empowered when making decisions regarding their care.

Now, I would like to focus on the committee's findings and recommendations for the remainder of this contribution. Recognition of prescription drug dependence. Firstly, the petition calls for greater recognition of the issue of prescription drug dependence, particularly amongst policy makers and health professionals. This includes acknowledgement of the scale and impact of this issue and acceptance of the types of medications that can cause dependence and withdrawal issues. The committee was aware that it is not universally accepted that antidepressants are one of these medications. However, the experiences of the petitioner and others are evidence that dependence does exist and that many people do face difficulties in stopping their use of antidepressants.

Diolch. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae'n bleser gennyf agor fy nadl gyntaf fel Cadeirydd y Pwyllgor Deisebau. Hoffwn ddiolch i'r tîm clercio, y tîm cyfreithiol, ac aelodau gwych fy mhwyllgor am yr holl gefnogaeth a'r cymorth a gefais yn fy swydd fel Cadeirydd. Hoffwn ddiolch hefyd i'r rhai sy'n dal i anfon deisebau gwych i'r pwyllgor hwn.

Mae'r ddadl heddiw'n ymwneud â deiseb a gyflwynwyd gan Stevie Lewis, sy'n galw am well adnabyddiaeth a chefnogaeth i bobl a niweidiwyd gan ddibyniaeth ar feddyginiaeth presgripsiwn. Hoffwn ddiolch yn bersonol i Stevie Lewis am gyflwyno'r ddeiseb. Rhoddodd dystiolaeth bwerus—a hynod o bersonol yn aml—i gefnogi'r ddeiseb, ac rydym yn ddiolchgar iawn. Hefyd, hoffwn ddiolch i bawb a roddodd dystiolaeth i ni. Roedd y rhain yn cynnwys ein byrddau iechyd, cyrff proffesiynol fel Cymdeithas Fferyllol Frenhinol Cymru a nifer o bobl â phrofiad personol o ddibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn a diddyfnu. Roedd yr holl dystiolaeth yn amhrisiadwy i'r pwyllgor a dylanwadodd ar ymateb eithaf addawol gan y Llywodraeth.

Mae'r ddeiseb yn galw am fwy o weithredu i gydnabod y materion sy'n ymwneud â dibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn ac am sicrhau bod gwasanaethau cymorth gwell ar gael i bobl a niweidir gan ddibyniaeth ar feddyginiaethau presgripsiwn a diddyfnu oddi arnynt, yn enwedig cyffuriau gwrth-iselder. Golyga hyn bobl sy'n cymryd meddyginiaeth bresgripsiwn ac yn  mynd yn ddibynnol ar y feddyginiaeth honno, hyd yn oed pan fyddant wedi bod yn defnyddio'r feddyginiaeth honno'n union fel y rhagnodwyd. Yr hyn sy'n peri'r pryder mwyaf yw y gall cleifion hefyd brofi symptomau wrth geisio lleihau eu dos neu roi'r gorau i gymryd meddyginiaethau'n gyfan gwbl. Gall y symptomau hyn fod yn ddifrifol a gwanychol weithiau. Yn wir, mae'r ddeiseb yn tynnu sylw at bryderon penodol yn ymwneud â chyffuriau gwrth-iselder a bensodiasepinau. Mae Stevie Lewis wedi tynnu sylw at ei phrofiad personol o gael cyffuriau gwrth-iselder SSRI ar bresgripsiwn. Ar ôl sawl ymgais aflwyddiannus i roi'r gorau i gymryd y cyffur, darganfu ei bod yn gorfforol ddibynnol arno. Yn ei geiriau ei hun, fe brofodd 'gyfnod diddyfnu hir ac andwyol' cyn llwyddo i ddod â'r feddyginiaeth i ben yn y diwedd ar ôl 17 mlynedd. Nid yw tystiolaeth Stevie Lewis yn unigryw. Caiff ei hadleisio gan lawer o bobl a ymatebodd i wahoddiad gan y Pwyllgor Deisebau i bobl yr effeithiwyd arnynt rannu eu profiadau â ni.

Rwyf am ddweud yn y fan hon y gall y meddyginiaethau hyn effeithio'n gadarnhaol ar lawer o bobl sy'n eu cael ar bresgripsiwn. Nid yw'r pwyllgor yn awgrymu bod pob presgripsiwn ar gyfer y meddyginiaethau hyn yn broblemus—i'r gwrthwyneb. Yn hytrach, mae'n hanfodol bwysig fod cleifion yn cael y wybodaeth a'r gefnogaeth gywir, yn sicr ar ddechrau eu triniaeth, a hefyd pan fyddant am leihau neu roi'r gorau i gymryd y feddyginiaeth. Hefyd, mae angen i weithwyr meddygol proffesiynol sicrhau eu bod yn trafod dulliau a therapïau'n ddigonol gyda chleifion sy'n ystyried cyffuriau SSRI ac yn ceisio rheoli eu hanawsterau gydag iechyd meddwl. Ategaf ddyheadau'r Gymdeithas Fferyllol Frenhinol y dylai cleifion deimlo eu bod yn cael eu grymuso i wneud penderfyniadau ynglŷn â'u gofal.

Nawr, hoffwn ganolbwyntio ar ddarganfyddiadau ac argymhellion y pwyllgor am weddill y cyfraniad hwn. Cydnabod dibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn. Yn gyntaf, mae'r ddeiseb yn galw am fwy o gydnabyddiaeth i broblem dibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn, yn enwedig ymhlith llunwyr polisïau a gweithwyr iechyd proffesiynol. Mae hyn yn cynnwys cydnabod graddau ac effaith y broblem a derbyn pa fathau o feddyginiaethau a all achosi problemau dibyniaeth a diddyfnu. Roedd y pwyllgor yn ymwybodol nad yw pawb yn derbyn bod cyffuriau gwrth-iselder yn un o'r meddyginiaethau hyn. Fodd bynnag, mae profiadau'r deisebydd ac eraill yn dangos bod dibyniaeth yn bodoli a bod llawer o bobl yn wynebu anawsterau wrth roi'r gorau i ddefnyddio cyffuriau gwrth-iselder.

15:50

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

We welcome the Welsh Government’s positive responses to our report, and I would like to thank the Minister for his recognition in doing that, and especially the recognition that antidepressants are associated with withdrawal symptoms in some cases. The petitioner has described this and other acknowledgements in the Minister’s response as an enormous step forward.

The petitioner also expressed concern that policy and treatment for prescription drug dependence is placed under the umbrella of substance misuse. We agree that this is not appropriate, and services designed for treating drug and alcohol addiction are unlikely to be the best place to support people dependent upon prescription medication. We recommended that the Welsh Government should clearly distinguish between such issues in the future and should also identify specific actions to prevent and support those affected by prescription drug dependence. We welcome the Minister’s acceptance of this recommendation.

Guidance. The committee also considered the professional guidance covering antidepressant prescribing. Concerns were raised with us about the potential of overprescribing and a lack of advice for people seeking to reduce their dosage. We recommended that the Welsh Government should further emphasise guidance about these matters, including that antidepressants should not be routinely prescribed for mild depression. In response, we note that the Minister has committed to ensure that NICE guidelines, which are currently under review, will be circulated widely within Wales. However, I am slightly concerned that this does not go far enough. We believe that the Welsh Government has a role in ensuring that health professionals adopt a more consistent approach to prescribing antidepressants and providing advice to patients. The petitioner has also proposed that further training materials may be required if the NICE guidelines are substantially revised.

There are two other recommendations that I want to address this afternoon in terms of monitoring. The Petitions Committee has called on the Welsh Government to introduce a national prescribing indicator for antidepressants. This would improve the information about prescribing patterns available to health boards and the Welsh Government. We also believe that this information would enable the Government to better understand the scale of any problems and would support improved targeting of other types of treatments for depression, such as psychological therapies. We are disappointed that the Government has rejected this recommendation. In his response, the Minister recognises the importance of improving prescribing patterns. Therefore, given he does not consider a national prescribing indicator to be the correct approach, we would welcome his clarification as to how the Government intends to monitor this.

Finally, the committee received a number of positive references to the prescribed medication support service run by Betsi Cadwaladr health board. Through this, therapists work with GPs and pharmacists to carry out face-to-face assessments of patients and they produce personal programmes. These will sometimes include tapering advice and withdrawal support. Within Wales, this targeted support is unique and appears to be a low-cost intervention. Therefore, we recommended that the Welsh Government should explore the potential of a national roll-out of this service. The Minister’s response indicates that he considers this to be the responsibility of local health boards to take forward. However, several health boards expressed to us that they would welcome greater opportunities to learn from best practice in relation to how they can best support patients. I continue to believe that the Government should take a greater leadership role in this regard. So, as is envisioned by the Royal Pharmaceutical Society, individuals that have inadvertently become dependent on prescribed medications—that they then have access to timely and appropriate support to clinical and psychological therapies in their own areas without fear of judgment and conflation of prescribed dependence and substance misuse.

In conclusion, Llywydd, it was clear to the Petitions Committee that prescribed drug dependence is a serious issue and one that has not always received the attention or recognition that it deserves. I certainly hope that this is a starting point for change and I certainly look forward to listening to the the other comments made by Members of the Senedd here today in this afternoon’s debate. Diolch yn fawr.

Rydym yn croesawu ymatebion cadarnhaol Llywodraeth Cymru i’n hadroddiad, a hoffwn ddiolch i’r Gweinidog am ei gydnabyddiaeth wrth wneud hynny, ac yn enwedig y gydnabyddiaeth fod cysylltiad rhwng cyffuriau gwrth-iselder a symptomau diddyfnu mewn rhai achosion. Mae'r deisebydd wedi disgrifio hyn a chydnabyddiaethau eraill yn ymateb y Gweinidog fel cam enfawr ymlaen. 

Hefyd, mynegodd y deisebydd bryder fod polisi a thriniaeth ar gyfer dibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn wedi’u gosod o dan yr un ambarél â chamddefnyddio sylweddau. Rydym yn cytuno nad yw hyn yn briodol, ac mae'n annhebygol mai gwasanaethau a luniwyd ar gyfer trin caethiwed i gyffuriau ac alcohol yw'r lleoedd gorau i gefnogi pobl sy’n ddibynnol ar feddyginiaeth bresgripsiwn. Argymhellwyd gennym y dylai Llywodraeth Cymru wahaniaethu’n eglur rhwng problemau o’r fath yn y dyfodol a dylent hefyd nodi gweithgarwch penodol i atal hyn, a chefnogi’r rhai a niweidiwyd gan ddibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn. Rydym yn croesawu’r ffaith bod y Gweinidog wedi derbyn yr argymhelliad hwn.

Canllawiau. Ystyriodd y pwyllgor y canllawiau proffesiynol sy'n ymwneud â rhagnodi cyffuriau gwrth-iselder hefyd. Mynegwyd pryderon wrthym ynghylch y posibilrwydd o or-ragnodi a diffyg cyngor i bobl sy’n awyddus i leihau eu dos. Argymhellwyd gennym y dylai Llywodraeth Cymru bwysleisio canllawiau pellach ar y materion hyn, gan gynnwys na ddylid rhagnodi cyffuriau gwrth-iselder fel mater o drefn ar gyfer iselder ysbryd nad yw’n ddifrifol. Yn yr ymateb, nodwn fod y Gweinidog wedi ymrwymo i sicrhau bod canllawiau NICE, sy'n cael eu hadolygu ar hyn o bryd, yn cael eu dosbarthu'n eang yng Nghymru. Fodd bynnag, rwy’n bryderus braidd nad yw hyn yn mynd yn ddigon pell. Credwn fod gan Lywodraeth Cymru rôl i sicrhau bod gweithwyr iechyd proffesiynol yn mabwysiadu dull cyson o ragnodi cyffuriau gwrth-iselder a darparu cyngor i gleifion. Mae'r deisebwr hefyd wedi cynnig y gallai fod angen deunydd hyfforddi pellach pe bai’r cynlluniau NICE yn cael eu hadolygu’n sylweddol. 

Mae angen i mi fynd i'r afael â dau argymhelliad arall y prynhawn yma mewn perthynas â monitro. Mae'r Pwyllgor Deisebau wedi galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno dangosydd rhagnodi cenedlaethol ar gyfer cyffuriau gwrth-iselder. Byddai hyn y gwella’r wybodaeth am batrymau rhagnodi sydd ar gael i fyrddau iechyd a Llywodraeth Cymru. Rydym yn credu hefyd y byddai’r wybodaeth hon yn galluogi’r Llywodraeth i ddeall maint y problemau’n well ac yn cefnogi camau i wella'r gwaith o dargedu mathau eraill o driniaethau ar gyfer iselder ysbryd, megis therapïau seicolegol. Rydym yn siomedig fod y Llywodraeth wedi gwrthod yr argymhelliad hwn. Yn ei ymateb, mae’r Gweinidog yn cydnabod pwysigrwydd gwella patrymau rhagnodi. Felly, o gofio nad yw'n ystyried mai dangosydd rhagnodi cenedlaethol yw’r dull cywir, byddem yn croesawu eglurhad ganddo ynglŷn â sut y bwriada’r Llywodraeth fonitro hyn. 

Yn olaf, derbyniodd y pwyllgor nifer o gyfeiriadau cadarnhaol at y gwasanaeth cymorth meddyginiaeth ar bresgripsiwn a weithredir gan fwrdd iechyd Betsi Cadwaladr. Trwyddo, mae therapyddion yn gweithio gyda meddygon teulu a fferyllwyr i gynnal asesiadau wyneb yn wyneb o gleifion a chynhyrchu rhaglenni personol. Weithiau bydd y rhain yn cynnwys cyngor ar leihau’r dos bob yn dipyn a chymorth diddyfnu. Yng Nghymru, mae'r cymorth wedi'i dargedu yn unigryw ac i’w weld yn ymyrraeth gost isel. Felly, gwnaethom argymhelliad y dylai Llywodraeth Cymru archwilio’r posibilrwydd o gyflwyno'r gwasanaeth hwn yn genedlaethol. Mae ymateb y Gweinidog yn dynodi ei fod yn ystyried mai cyfrifoldeb byrddau iechyd lleol yw gwneud hyn. Fodd bynnag, mae nifer o fyrddau iechyd wedi dweud wrthym y byddent yn croesawu mwy o gyfleoedd i ddysgu o arferion gorau o ran sut i gefnogi cleifion yn y ffordd orau. Rwy’n dal i gredu y dylai’r Llywodraeth chwarae mwy o rôl arweiniol yn hyn o beth. Felly, fel y rhagwela’r Gymdeithas Fferyllol Frenhinol, dylai unigolion sydd wedi dod yn ddibynnol ar feddyginiaethau presgripsiwn yn anfwriadol—eu bod wedyn yn cael cymorth amserol a phriodol a mynediad at therapïau clinigol a seicolegol yn eu hardaloedd heb ofni beirniadaeth a diffyg gwahaniaethu rhwng dibyniaeth ar feddyginiaeth bresgripsiwn a chamddefnyddio sylweddau. 

I gloi, Lywydd, roedd hi’n amlwg i'r Pwyllgor Deisebau fod dibyniaeth ar gyffuriau presgripsiwn yn fater difrifol ac yn un nad yw bob amser wedi cael y sylw na’r gydnabyddiaeth y mae’n ei haeddu. Rwy’n sicr yn gobeithio bod hyn yn fan cychwyn ar gyfer newid ac rwy’n sicr yn edrych ymlaen at wrando ar y sylwadau eraill a wneir gan Aelodau o’r Senedd yma heddiw yn y ddadl y prynhawn yma. Diolch yn fawr. 

15:55